Giáo sư Dương Tiến (Yang Jin), sinh năm 1944, là một danh y nổi tiếng của tỉnh Giang Tô, hiện đang giữ chức vụ giáo sư và hướng dẫn nghiên cứu sinh tiến sĩ tại Đại học Y học Cổ truyền Nam Kinh. Ông từng vinh dự nhận các danh hiệu cao quý như “Giáo viên ưu tú toàn quốc” và là một trong 100 “Danh sư giảng dạy cấp quốc gia” đầu tiên do Bộ Giáo dục Trung Quốc trao tặng. Với hơn 40 năm cống hiến trong công tác giảng dạy, nghiên cứu Ôn bệnh học và hơn 50 năm kinh nghiệm lâm sàng, Giáo sư Dương Tiến đã xuất bản 68 bộ chuyên luận chuyên ngành, tiêu biểu là “Tân Biên Ôn Bệnh Học”. Ông có những nghiên cứu sâu sắc về chẩn trị các bệnh truyền nhiễm và các chứng bệnh nội khoa nan y.
Thành phần bài thuốc Tử Hoa Thanh Đậu Ẩm:
- Tử Hoa Địa Đinh: 18g
- Dã Cúc Hoa: 9g
- Tang Diệp: 9g
- Đương Quy: 9g
- Sài Hồ (sao): 6g
- Bạc Hà: 4g (cho vào sau khi sắc)
- Mẫu Đơn Bì: 9g
- Xích Thược (sao): 15g
- Tri Mẫu (sao): 9g
- Đan Sâm: 9g
- Sinh Cam Thảo: 3g
Công năng: Sơ phong tán nhiệt, lương huyết giải độc.
Chủ trị: Mụn trứng cá (mụn bọc, mụn viêm) xuất hiện nhiều ở vùng mặt, ngực hoặc lưng, kèm theo sưng đỏ tại chỗ, có thể có mụn mủ, ngứa ngáy. Biểu hiện lâm sàng thường thấy là lưỡi đỏ đầu, rêu lưỡi mỏng vàng, mạch huyền. Các trường hợp này thuộc thể phong nhiệt thượng công.
Cách dùng: Mỗi ngày sắc 1 thang thuốc với nước, uống khi thuốc còn ấm.
Phân tích bài thuốc: Mụn trứng cá, hay còn gọi là mụn dậy thì (thanh xuân đậu), là một bệnh viêm da mạn tính thường phát sinh ở các đơn vị nang lông tuyến bã. Theo Đông y, bệnh này thuộc phạm trù các chứng “tửu thứ” hoặc “diện sang”. Bệnh vị nằm ở da, và sự phát sinh của nó có mối liên quan mật thiết đến các yếu tố ngoại tà như phong, thấp, và nhiệt.
Ở lứa tuổi thanh thiếu niên, khí huyết vượng thịnh và quá trình trao đổi chất diễn ra nhanh. Việc vận động quá mức gây đổ mồ hôi nhiều dễ làm tấu lý (lỗ chân lông) mở rộng, dẫn đến doanh vệ mất hòa. Lúc này, tà khí phong hàn hoặc phong nhiệt có cơ hội xâm nhập, uất kết tại cơ biểu, không được phát tiết ra ngoài, dần hóa thành nhiệt độc sinh mụn, hình thành mụn trứng cá. Điều này được minh chứng trong “Tố Vấn · Sinh Khí Thông Thiên Luận”: “Lao hãn đương phong, hàn bạc vi tra, uất nãi tọa… doanh khí bất tòng, nghịch ư nhục lý, nãi sinh ung thũng.” (Ý nói: Khi ra mồ hôi nhiều mà gặp gió lạnh, hàn khí bám vào da gây mụn nhọt, uất kết lại thành mụn trứng cá… Doanh khí không thuận lợi, nghịch hành trong cơ nhục, sẽ sinh ung nhọt.)
Bên cạnh đó, chế độ ăn uống cũng đóng vai trò quan trọng trong sự phát sinh mụn trứng cá. Nếu bệnh nhân thường xuyên ăn các thực phẩm béo ngọt, dầu mỡ, cay nóng và kích thích, sẽ dẫn đến tỳ vị sinh đàm tụ thấp. Thấp uất lâu ngày hóa nhiệt, hun đúc lên biểu, nhiệt độc bít tắc lỗ chân lông, khiến mụn trứng cá dễ mọc và khó lành. Danh y Diệp Thiên Sĩ trong “Ôn Nhiệt Luận” đã chỉ rõ: “Phế chủ khí thuộc vệ, tâm chủ huyết thuộc doanh”. Vì vậy, nguyên tắc điều trị là phải kết hợp: một là thanh tuyên phế vệ để phong nhiệt tiêu tán từ bên ngoài; hai là lương huyết hòa doanh để uất nhiệt giải từ bên trong. Hai phương pháp này song hành sẽ đạt được mục tiêu thanh trừ mụn hiệu quả.
Trong bài thuốc Tử Hoa Thanh Đậu Ẩm:
- Tử Hoa Địa Đinh có vị đắng, cay, hơi hàn, là vị thuốc chủ chốt trong điều trị ung nhọt, đinh độc. Danh y Ngô Cúc Thông đời Thanh cũng rất ưa dùng vị này để trị các chứng đậu chẩn.
- Dã Cúc Hoa, hấp thụ tinh hoa của Kim Thủy, vừa có khả năng thanh phong nhiệt ở thượng tiêu, vừa giúp tư dưỡng thận âm ở hạ tiêu.
- Vùng mặt vốn “đa khí đa huyết”, thuộc về Dương Minh, nên dùng Tri Mẫu để thanh hỏa kinh Dương Minh.
- Sách “Bản Thảo Mông Thuyên” ghi nhận Sài Hồ có công năng “trị sang dương, tán huyết ngưng khí tụ ở các kinh”.
- Bạc Hà nổi tiếng với khả năng tiêu các chứng ẩn chẩn trên da.
- Tang Diệp và Đương Quy có tác dụng thông lạc, hòa huyết.
- Xích Thược và Mẫu Đơn Bì giúp lương huyết, tán huyết.
- Đan Sâm có công hiệu khu ứ sinh tân.
- Sinh Cam Thảo tả hỏa, giải độc.
Toàn bộ bài thuốc thể hiện nguyên tắc “Tâm Phế đồng trị, Vệ Doanh đồng điều”, dung hợp biện chứng Tam Tiêu và Vệ Khí Doanh Huyết. Về cách phối thuốc, các vị tân lương kết hợp với cam hàn, đồng thời tận dụng các dược liệu dạng hoa, lá để tác động trực tiếp lên thượng tiêu, thể hiện sâu sắc chủ trương “khinh khả khứ thực” (dùng thuốc nhẹ để trừ bệnh thực chứng) của Ôn bệnh học. Bài thuốc là sự tổng hòa ưu điểm của nhiều phương thuốc cổ điển như Tang Cúc Ẩm, Thanh Lạc Ẩm, Ngũ Vị Tiêu Độc Ẩm, cùng phát huy công hiệu sơ phong tán nhiệt, lương huyết giải độc một cách toàn diện.
Gia giảm tùy chứng:
- Nếu tại chỗ ngứa nhiều: gia Phòng Phong, Bạch Tật Lê.
- Nếu có mụn mủ: gia Kim Ngân Hoa, Bạch Chỉ.
- Nếu nướu răng sưng đau: gia Sinh Thạch Cao, Sinh Địa Hoàng.
- Nếu táo bón: gia Sinh Đại Hoàng, Úc Lý Nhân.
- Nếu trĩ xuất huyết: gia Sinh Địa Du, Hòe Mễ.
(Bài viết được tổng hợp bởi Ngô Lực Cường, Bệnh viện Y học Cổ truyền thành phố Thái Thương, tỉnh Giang Tô.)
Lưu ý quan trọng: Các bài thuốc và phương pháp điều trị được đề cập trong bài viết này chỉ mang tính chất tham khảo. Người bệnh cần tham khảo ý kiến và sử dụng dưới sự hướng dẫn, chỉ định của các y bác sĩ có chuyên môn để đảm bảo an toàn và hiệu quả.
