Hiệp Lý Âm Dương, Điều Hòa Tạng Phủ – Kinh Nghiệm Điều Trị Mất Ngủ Của Cụ Từ Lăng Vân

Bác sĩ trưởng (Chủ nhiệm y sư) Bệnh viện Vọng Kinh thuộc Viện Khoa học Trung y Trung Quốc Từ Lăng Vân, người đã có 56 năm kinh nghiệm lâm sàng Trung y, rất sở trường điều trị các bệnh lý đường hô hấp, bệnh tỳ vị, rối loạn giấc ngủ (thất miên). Trong điều trị mất ngủ, bà đặc biệt chú trọng phép trị “Hiệp lý âm dương, điều hòa tạng phủ” (điều hòa âm dương và tạng phủ), tự lập ra nhiều phương thuốc kinh nghiệm mang lại hiệu quả vô cùng rõ rệt.

Các phương thuốc kinh nghiệm

1. Kiện Tỳ An Thần Thang (健脾安神汤)

• Triệu chứng lâm sàng: Mất ngủ, hồi hộp, hay quên, hoa mắt chóng mặt, tinh thần mệt mỏi ăn ít, đầy bụng phân nhão, tứ chi mỏi mệt, sắc mặt kém tươi nhuận, lưỡi nhạt bệu có vết răng, rêu lưỡi mỏng, mạch tế nhược vô lực.
• Biện chứng: Thể Tâm tỳ lưỡng hư, tâm thần bất ninh.
• Phép trị: Bổ ích tâm tỳ, dưỡng tâm an thần.
• Thành phần bài thuốc: Chích hoàng kỳ, Sao toan táo nhân, Thái tử sâm, Bạch truật, Viễn chí, Dạ giao đằng (Thủ ô đằng), Long nhãn nhục, Phục linh, Mộc hương, Chích cam thảo.
• Phương giải: Bài thuốc này được gia giảm từ bài Quy Tỳ Thang để trị mất ngủ do tâm tỳ lưỡng hư, khí huyết bất túc. Trong phương, Hoàng kỳ kiện tỳ ích khí, Long nhãn nhục bổ tỳ dưỡng tâm, Sao toan táo nhân dưỡng tâm an thần, ba vị cùng làm Quân dược; Thái tử sâm và Bạch truật kiện tỳ ích khí, Viễn chí và Dạ giao đằng dưỡng tâm an thần, cùng làm Thần dược; Phục linh kiện tỳ lợi thủy, Mộc hương lý khí tỉnh tỳ, hai vị làm Tá dược; Cam thảo điều hòa các vị thuốc làm Sứ dược. Các vị thuốc hợp dùng đạt hiệu quả bổ ích tâm tỳ, dưỡng tâm an thần.
• Gia giảm:
  • Mắt mờ khô rát: gia thêm Câu kỷ tử.
  • Mất ngủ nghiêm trọng: gia thêm Ngũ vị tử, Bá tử nhân, Long cốt, Mẫu lệ.
  • Tỳ vị bất hòa: gia thêm Sinh khương, Đại táo.
  • Ợ hơi chua nồng (ái hủ nuốt toan): gia thêm Sơn tra, Thần khúc.
  • Đại tiện không thông sướng: gia thêm Lai phục tử.

2. Sơ Can An Thần Thang (疏肝安神汤)

• Triệu chứng lâm sàng: Mất ngủ, hai bên mạng sườn đầy trướng đau nhức, bứt rứt dễ cáu giận, đêm hay thức giấc sớm và khó ngủ lại, bụng chướng phân lỏng, phụ nữ kinh nguyệt không đều, đầu lưỡi đỏ rêu trắng, mạch huyền tế.
• Biện chứng: Thể Can uất khí trệ, tâm thần bất ninh.
• Phép trị: Sơ can lý khí, ninh tâm an thần.
• Thành phần bài thuốc: Sài hồ, Sao toan táo nhân, Đương quy, Bạch thược, Mẫu đơn bì, Đảng sâm, Sao bạch truật, Phục linh, Sinh khương, Bạc hà, Chích cam thảo.
• Phương giải: Can thích sơ thông điều đạt mà ghét uất kết. Nếu can uất không được sơ thông, Tỳ vị mất chức năng kiện vận, doanh huyết khuy tổn khiến Tâm mất sự nuôi dưỡng thì phát sinh mất ngủ. Trong phương, Sài hồ sơ can giải uất, Sao toan táo nhân dưỡng tâm an thần, hai vị làm Quân dược; Đương quy và Bạch thược dưỡng huyết nhu can, Đảng sâm và Bạch truật kiện tỳ ích khí, bốn vị làm Thần dược; Mẫu đơn bì thanh can lương huyết, Bạc hà thơm mát điều khí, Phục linh kiện tỳ lợi thủy, Sinh khương hòa vị, bốn vị làm Tá dược; Cam thảo điều hòa các vị thuốc làm Sứ dược. Phương này giúp sơ can kiện tỳ, ninh tâm an thần, đạt hiệu quả rất tốt đối với chứng mất ngủ thể can uất khí trệ, tâm thần bất ninh.
• Gia giảm:
  • Can uất nặng: gia thêm Hương phụ, Uất kim.
  • Huyết hư nặng: gia thêm Thục địa hoàng.
  • Can uất hóa hỏa: gia thêm Sao chi tử.
  • Khí uất âm hư: gia thêm Xuyên luyện tử, Bắc sa sâm, Mạch đông.
  • Can uất huyết ứ: gia thêm Xích thược.

3. Bổ Thận An Thần Thang (补肾安神汤)

• Triệu chứng lâm sàng: Mất ngủ, hoa mắt ù tai, lưng gối mỏi đau, triều nhiệt mồ hôi trộm (đạo hãn), ngũ tâm phiền nhiệt, miệng khô họng khát, lưỡi đỏ ít rêu, mạch tế sác.
• Biện chứng: Thể Can thận âm hư, tâm thần bất ninh.
• Phép trị: Tư bổ can thận, ninh tâm an thần.
• Thành phần bài thuốc: Sinh và Thục địa hoàng, Sao toan táo nhân, Dạ giao đằng, Sơn thù du, Sinh sơn dược, Câu kỷ tử, Cúc hoa, Trạch tả, Mẫu đơn bì, Phục linh.
• Phương giải: Thục địa hoàng tư âm bổ thận, điền tinh ích tủy; Sơn thù du và Câu kỷ tử bổ dưỡng can thận; Sinh sơn dược kiện tỳ bổ thận; Mẫu đơn bì và Cúc hoa thanh can; Trạch tả và Phục linh hóa thấp lợi thủy. Các vị thuốc hợp dùng cùng đạt hiệu quả tư bổ can thận, dưỡng tâm an thần.
• Gia giảm:
  • Tâm thận bất giao: gia thêm Hoàng liên, Nhục quế (hoặc dùng Viễn chí).
  • Triều nhiệt mồ hôi trộm: gia thêm Hoàng bá, Tri mẫu.
  • Hụt hơi mệt mỏi: gia thêm Hoàng kỳ, Thái tử sâm.
  • Đại tiện bí kết: gia thêm Hỏa ma nhân, Lai phục tử.

Bệnh án tiêu biểu (Nghiệm án)

Bệnh án 1

Bệnh nhân Vương x, nam, 59 tuổi, khám lần đầu ngày 10/10/2012.

• Chủ tố: Mất ngủ 6 tháng nay.
• Bệnh sử: Bệnh nhân vào giấc được nhưng hay bị thức giấc sớm, tỉnh dậy khó ngủ lại, mỗi đêm chỉ ngủ khoảng 3 tiếng. Sau ăn đầy bụng, đại tiện nhão ngày 3-4 lần, tiểu tiện bình thường. Lưỡi nhạt tối, rêu trắng dày đục bẩn (trọc), mạch trầm tế nhược.
• Biện chứng: Tâm tỳ lưỡng hư, tâm thần bất ninh.
• Xử phương: Dùng bài Kiện Tỳ An Thần Thang gia giảm: Chích hoàng kỳ 10g, Đảng sâm 10g, Sao toan táo nhân 10g, Viễn chí 10g, Sao bạch truật 10g, Đương quy 5g, Phục linh 10g, Long nhãn nhục 10g, Thiên ma 3g, Can khương 3g, Thương truật 6g, Trần bì 10g, Xuyên khung 6g, Mộc hương 3g, Chích cam thảo 3g.
  Liều lượng: 6 thang, ngày 1 thang, sắc nước chia 2 lần uống.
• Tái khám lần 2 (Nhị chẩn) – Ngày 17/10/2012: Vẫn ngủ đêm 3 tiếng, đầy bụng sau ăn cải thiện rõ rệt, đại tiện nhão ngày 1 lần, tiểu tiện điều hòa, đầu lưỡi đau. Đầu lưỡi đỏ rêu trắng dày nhờn, mạch trầm tế nhược. Biện chứng vẫn thuộc thể Tâm tỳ lưỡng hư, tâm thần bất ninh, kiêm có dấu hiệu tâm hỏa kháng thịnh. Cho dùng Kiện Tỳ An Thần Thang hợp với bài Giao Thái Hoàn. Phương trên bỏ Can khương, gia thêm Hoàng liên 3g, Nhục quế 1g, Hợp hoan bì 10g. Uống tiếp 6 thang.
• Tái khám lần 3 (Tam chẩn) – Ngày 24/10/2012: Bệnh tình cải thiện tốt, đầu lưỡi không còn đau, ngủ 3 tiếng, không chướng bụng sau ăn, đại tiện thành khuôn 2 ngày 1 lần, tiểu tiện tốt. Lưỡi nhạt đỏ rêu trắng hơi nhờn, mạch trầm tế nhược. Phương trên bỏ Hoàng liên, Thương truật; gia thêm Chỉ xác 10g, Hậu phác 3g, Đương quy 10g. Uống tiếp 6 thang.
• Tái khám lần 4 (Tứ chẩn) – Ngày 31/10/2012: Bệnh cải thiện rõ rệt, ngủ đêm được 4-5 tiếng, thức giấc xong vẫn ngủ lại được, bụng không chướng, đầu ngón tay chân sợ lạnh, toàn thân cảm giác ẩm lạnh, đại tiện thành khuôn ngày 1 lần. Lưỡi nhạt đỏ rêu trắng hơi nhờn, mạch huyền tế. Phương trên gia thêm Can khương 2g, Hoàng liên 3g, tăng Hoàng kỳ lên 12g, Sao toan táo nhân lên 15g. Uống tiếp 6 thang.
• Tái khám lần 5 (Ngũ chẩn) – Ngày 07/11/2012: Đêm ngủ được 5-6 tiếng, tỉnh giấc xong ngủ lại được, mắt khô mỏi rít, các triệu chứng khác biến mất. Lưỡi nhạt đỏ rêu trắng, mạch trầm tế. Cho dùng phương cũ uống tiếp 6 thang để củng cố.
• Kết quả: Sau khi uống thuốc bệnh nhân ngủ được 6-7 tiếng, tinh thần sảng khoái.

Bệnh án 2

Bệnh nhân Trương x, nam, 32 tuổi, khám lần đầu ngày 10/03/2010.

• Chủ tố: Khó vào giấc ngủ 2 năm nay.
• Bệnh sử: 2 năm trước xuất hiện chứng khó vào giấc ngủ, nửa đêm về sáng mới chợp mắt được một lúc, mỗi đêm ngủ nhiều nhất 4-5 tiếng, bứt rứt nôn nóng, ngực tức hay thở dài, tinh thần mệt mỏi, ăn uống kém, đại tiện lỏng ngày 2 lần. Đầu lưỡi đỏ rêu mỏng trắng, mạch huyền tế.
• Biện chứng: Can uất tỳ hư, tâm thần bất ninh.
• Xử phương: Dùng bài Sơ Can An Thần Thang gia giảm: Sài hồ 5g, Sao toan táo nhân 20g, Đương quy 10g, Hợp hoan bì 10g, Xích thược 10g, Sao bạch truật 10g, Phục linh 10g, Can khương 3g, Bạc hà 5g, Mẫu đơn bì 6g, Cam thảo 3g.
  Liều lượng: 7 thang, ngày 1 thang, sắc uống chia 2 lần.
• Tái khám lần 2 (Nhị chẩn) – Ngày 17/03/2010: Giấc ngủ cải thiện rõ rệt, nằm 10-15 phút là ngủ được, mấy ngày gần đây mỗi đêm ngủ được 7-8 tiếng, tinh thần sảng khoái, đại tiện hơi lỏng ngày 1 lần. Lưỡi nhạt hồng rêu mỏng trắng, mạch huyền tế. Thuốc đã hiệu nghiệm không thay phương, do đại tiện còn hơi lỏng nên gia thêm Thương truật 10g, uống tiếp 7 thang để điều trị củng cố hoàn toàn.

Bệnh án 3

Bệnh nhân Vương x, nữ, 48 tuổi, khám lần đầu ngày 02/07/2014.

• Chủ tố: Mất ngủ hơn 7 năm, nặng thêm hơn 10 ngày nay.
• Bệnh sử: Khó vào giấc ngủ (mất 30 phút đến 1 tiếng), mộng mị nhiều, đêm dễ thức giấc, tỉnh dậy khó ngủ lại, mỗi đêm ngủ được 4-5 tiếng. Lưng vai đau mỏi, hai chân nặng nề, lòng bàn tay chân nóng (thủ túc tâm nhiệt), chóng mặt, miệng đắng, mắt khô rít, mệt mỏi mỏi mệt, sắc mặt tối sạm sần sùi. Kinh nguyệt lượng ít, kinh kỳ thường đến sớm, ăn ít, đại tiểu tiện điều hòa. Lưỡi nhạt rêu trắng hơi nhờn, mạch hai bên trầm tế nhược.
• Biện chứng: Can thận âm hư, tỳ vị bất hòa, tâm thần bất ninh.
• Xử phương: Dùng bài Bổ Thận An Thần Thang gia giảm: Sinh và Thục địa hoàng mỗi vị 12g, Sao toan táo nhân 20g, Sơn thù du 10g, Câu kỷ tử 10g, Dạ giao đằng 15g, Cúc hoa 10g, Đảng sâm 10g, Phục linh 10g, Mẫu đơn bì 6g, Hoàng cầm 3g, Can khương 5g, Chích cam thảo 3g.
  Liều lượng: 7 thang, ngày 1 thang, sắc nước uống. Đồng thời hướng dẫn bệnh nhân tập phương pháp khí công dưỡng sinh Đứng tấn (Trạm trang công – 站桩) để hỗ trợ điều trị.
• Tái khám lần 2 (Nhị chẩn) – Ngày 09/07/2014: Sau uống thuốc ngủ tốt hơn, vào giấc chỉ mất 20-30 phút, thời gian ngủ đảm bảo được 6 tiếng, tự cảm thấy nóng trong (thượng hỏa), hay thở dài, vẫn còn đau lưng mỏi vai, ăn uống cải thiện hơn. Đầu lưỡi đỏ rêu trắng hơi nhờn, mạch hai bên huyền tế nhược. Bệnh cải thiện tốt, tiếp tục dùng phương cũ, giảm Đảng sâm xuống 5g, gia thêm Khương đoạn (Tục đoạn) 12g, Ô tặc cốt 15g. Uống tiếp 7 thang. Bệnh nhân duy trì thiền tọa ngồi thiền mỗi ngày 30 phút, đứng tấn 20 phút, dặn tiếp tục kiên trì.
• Tái khám lần 3 (Tam chẩn) – Ngày 16/07/2014: Sau dùng thuốc ngủ được 6-7 tiếng, vẫn mộng mị nhiều, thỉnh thoảng tức ngực, hồi hộp, ăn uống được, tiểu tiện điều hòa, phân mềm ngày 1-2 lần, sắc mặt hồng nhuận hơn trước, tinh thần tốt. Lưỡi nhạt rêu mỏng trắng, mạch hai bên huyền tế. Vẫn lấy pháp tư bổ can thận, ninh tâm an thần làm chủ. Do đại tiện hơi tăng số lần, phương cũ bỏ Mẫu đơn bì, gia thêm Phòng kỷ 6g, giảm Sinh và Thục địa hoàng xuống còn mỗi vị 10g. Uống tiếp 7 thang.
• Tái khám lần 4 (Tam chẩn) – Ngày 23/07/2014: Giấc ngủ cải thiện rõ rệt, nằm xuống là ngủ được ngay, thời gian ngủ đạt 7-8 tiếng, đêm không bị thức giấc, mộng mị giảm nhiều, thỉnh thoảng còn hồi hộp, ăn tốt, đôi khi hơi buồn nôn, đại tiểu tiện điều hòa. Lưỡi nhạt rêu trắng hơi nhờn, mạch hai bên huyền tế. Phương cũ giảm Phòng kỷ xuống 3g, gia thêm Trúc nhự 6g. Uống tiếp 7 thang. Bệnh nhân duy trì đứng tấn ngày 2 lần, mỗi lần 15 phút. Dặn sau khi hết thuốc uống tiếp thuốc hoàn Trung thành dược Kỷ Cúc Địa Hoàng Hoàn để củng cố, theo dõi sau đó không thấy tái phát bệnh.