Phác đồ điều trị mắt lồi tuyến giáp (Bệnh lý mắt Basedow/TAO) kết hợp Đông y và Tây y

Phác đồ điều trị bệnh mắt lồi tuyến giáp (Bệnh lý mắt Basedow/TAO) kết hợp Đông y và Tây y tập trung vào việc tận dụng ưu điểm của cả hai phương pháp để đạt hiệu quả tối ưu, kiểm soát triệu chứng, giảm tác dụng phụ và phòng ngừa tái phát.

1. Tổng quan về Bệnh lý mắt tuyến giáp (TAO)

Bệnh lý mắt tuyến giáp (TAO), còn gọi là bệnh mắt Basedow hoặc lồi mắt Basedow (Graves’ orbitopathy – GO), là một bệnh tự miễn thường gặp ở những người mắc bệnh Basedow (cường giáp), nhưng cũng có thể xuất hiện ở người có chức năng tuyến giáp bình thường hoặc viêm tuyến giáp Hashimoto. Bệnh ảnh hưởng đến các cơ và mô xung quanh mắt, gây viêm và sưng.

Các triệu chứng thường gặp của TAO bao gồm:

• Triệu chứng sớm: Kích ứng, đỏ, khô mắt, chảy nước mắt nhiều, cảm giác cộm, khó chịu khi đeo kính áp tròng, sưng các mô ổ mắt, đau khi liếc mắt, nhạy cảm với ánh sáng.
• Khi bệnh tiến triển: Lồi mắt (nhãn cầu lồi ra ngoài), khó di chuyển hoặc nhắm kín mắt, nhìn đôi (song thị), thị lực giảm hoặc mờ, đau phía sau mắt.
• Biến chứng nặng: Loét giác mạc, viêm toàn bộ nhãn cầu, bệnh lý thần kinh thị giác do chèn ép, giảm hoặc mất thị lực, thậm chí mù lòa.

Các giai đoạn của TAO:

• Giai đoạn hoạt động (cấp tính): Kéo dài từ sáu tháng đến hai năm, đặc trưng bởi tình trạng viêm, các triệu chứng có thể đột ngột trở nên tồi tệ hơn.
• Giai đoạn không hoạt động (ổn định): Tình trạng viêm thuyên giảm, nhưng các triệu chứng mắt và di chứng (như lồi mắt, co rút mí, xơ hóa cơ vận nhãn) có thể vẫn còn.

2. Điều trị Tây y (Y học hiện đại) cho TAO

Điều trị TAO cần sự phối hợp đa chuyên khoa (nhãn khoa, nội tiết).

Kiểm soát chức năng tuyến giáp: Sử dụng thuốc kháng giáp (ATD), điều trị bằng đồng vị phóng xạ (RAI) hoặc phẫu thuật tuyến giáp. Cần theo dõi chặt chẽ nồng độ hormone tuyến giáp (TSH, TRAb), vì sự dao động lớn có thể làm nặng thêm lồi mắt. Tuy nhiên, cần thận trọng với RAI và phẫu thuật nếu lồi mắt nghiêm trọng, vì chúng đôi khi có thể làm nặng thêm tình trạng mắt lồi.

Điều trị triệu chứng tại mắt:

• Trường hợp nhẹ: Nước mắt nhân tạo, gel và thuốc mỡ bôi trơn mắt. Nâng cao đầu giường khi ngủ để giảm áp lực và sưng mắt.
• Trường hợp hoạt động hoặc nặng: Thuốc corticosteroid (GCs) và các thuốc ức chế miễn dịch truyền thống. Xạ trị cũng được sử dụng để cải thiện nhìn đôi và rối loạn vận nhãn.
• Phẫu thuật: Thực hiện khi bệnh ổn định (thường sau 6 tháng). Bao gồm phẫu thuật giải áp hốc mắt (loại bỏ xương để tạo thêm không gian cho mắt), phẫu thuật cơ mắt (cho nhìn đôi), phẫu thuật mí mắt (cho co rút mí hoặc sụp mí).

Các liệu pháp mới: Các tác nhân sinh học nhắm mục tiêu miễn dịch như Teprotumumab, Belimumab, ATX-GD-59, K1-70, Iscalimab đang trong quá trình nghiên cứu lâm sàng với kết quả đầy hứa hẹn.

Lời khuyên quan trọng: Bỏ hút thuốc lá là yếu tố cải thiện lối sống hàng đầu, vì hút thuốc làm tăng nguy cơ mắc và làm nặng thêm TAO.

3. Điều trị Đông y (Y học cổ truyền – YHCT) cho TAO

YHCT có cách tiếp cận cá thể hóa, tập trung vào điều chỉnh sự mất cân bằng bên trong cơ thể, phục hồi âm dương, khí huyết và tân dịch.

Quan điểm về cơ chế bệnh sinh:

Vị trí bệnh chủ yếu ở Can (Gan), nhưng cũng liên quan chặt chẽ đến Tỳ (Lá lách) và Thận (Thận).

Can khai khiếu ra mắt: Mắt được Can tinh, Can huyết nuôi dưỡng. Khi Can bị bệnh, mắt sẽ bị ảnh hưởng.

Các yếu tố bệnh lý cốt lõi:

• Can hỏa vượng: Can hỏa vượng (do tình chí thái quá, can khí uất kết hóa hỏa, hoặc âm hư dương thịnh) là cơ chế cơ bản. Hỏa thiêu đốt huyết mạch đáy mắt, tân dịch sinh đàm, đàm và ứ trệ kết hợp ở mắt gây lồi mắt.
• Khí trệ, đàm ngưng, huyết ứ: Đây là các yếu tố bệnh lý xuyên suốt quá trình bệnh. Can khí uất kết làm tân dịch không thông, sinh đàm. Tỳ hư vận hóa kém sinh đàm thấp. Khí trệ hoặc nhiệt thiêu đốt huyết gây huyết ứ. Đàm và ứ tắc nghẽn kinh mạch mắt, làm mắt lồi nặng hơn.
• Can Thận âm hư và Âm hư hỏa vượng: Can hỏa vượng làm hao tổn khí âm, lâu ngày dẫn đến Can Thận âm hư, mắt thiếu nuôi dưỡng. Âm hư khiến hư hỏa bốc lên.
• Tỳ hư thấp thịnh: Can khí uất ảnh hưởng Tỳ, Tỳ hư không vận hóa được thủy thấp, sinh đàm, gây phù mí mắt.
• Phục tà (tà khí ẩn nấp): Tà khí (thường là đàm, ứ huyết) ẩn giấu trong cơ thể, gây bệnh dai dẳng, tái phát. Kháng thể TRAb cũng có thể được quy về “phục tà”.

Phân loại chứng trạng và Pháp trị theo YHCT: 

YHCT phân chia TAO thành hai giai đoạn: hoạt động và không hoạt động, mỗi giai đoạn có các chứng trạng đặc trưng và pháp trị tương ứng.

Giai đoạn hoạt động (chủ yếu là chứng thực):

• Can hỏa thượng viêm: Mắt đỏ, sưng đau, bứt rứt, dễ cáu gắt, đổ mồ hôi nhiều, mạch huyền sác.
  • Pháp trị: Thanh can tả hỏa, lương huyết giải độc, sáng mắt.
  • Bài thuốc tiêu biểu: Long Đởm Tả Can Thang, Chi Tử Thanh Can Thang, Đan Chi Tiêu Dao Tán.
  • Kết hợp: Sài Hồ Sơ Can Tán khi có can khí uất kết.
• Can uất Tỳ hư (kèm đàm ứ kết hợp): Mắt lồi, mí mắt sưng, mệt mỏi, chán ăn.
  • Pháp trị: Sơ can kiện tỳ, hóa đàm lợi thủy.
  • Bài thuốc tiêu biểu: Đào Hồng Tứ Vật Thang kết hợp Nhị Trần Thang.
• Âm hư hỏa vượng (kèm đàm ứ kết hợp): Khô mắt, hoa mắt, chóng mặt, ù tai, nóng lòng bàn tay, bàn chân.
  • Pháp trị: Tư âm giáng hỏa, hành khí hóa đàm.
  • Bài thuốc tiêu biểu: Đương Quy Lục Hoàng Thang, Nhất Quán Tiễn, Kỷ Cúc Địa Hoàng Hoàn.
• Phong nhiệt ủng thịnh: Cứng gáy, mặt đỏ, nóng, khô, mắt đỏ như lửa, sưng to, không thể nhắm/chuyển động.
  • Pháp trị: Châm cứu kết hợp uống thuốc Tả Não Thang và đắp cao Ma Phong.

Giai đoạn không hoạt động (chủ yếu là chứng hư):

• Khí âm lưỡng hư (kèm đàm ứ trở trệ): Mắt lồi, mí mắt sưng, khô mắt, mệt mỏi, chán ăn.
  • Pháp trị: Ích khí dưỡng âm, hóa đàm khu ứ.
  • Bài thuốc tiêu biểu: Sinh Mạch Tán, Thiên Vương Bổ Tâm Đan, Hoàng Kỳ Sinh Mạch Ẩm.
• Dương khí khuy hư (kèm đàm ứ trở trệ): Mắt lồi, mí mắt sưng, lạnh, tê bì.
  • Pháp trị: Ôn dương ích khí, hóa đàm khu ứ.
  • Bài thuốc tiêu biểu: Bình Mục Thang kết hợp châm cứu, Hữu Quy Hoàn gia giảm.

Các phương pháp điều trị Đông y khác:

• Châm cứu: Đưa kim mảnh vào huyệt vị để thông kinh hoạt lạc, điều hòa khí huyết, tiêu trừ tà khí. Các huyệt thường dùng: Tinh minh (睛明), Thái dương (太陽), Phong trì (風池), Hợp cốc (合谷), Túc tam lý (足三里). Có thể kết hợp châm cứu với uống thuốc (ví dụ Bình Mục Tán).
• Thuốc dán ngoài: Dán thuốc lên vùng tuyến giáp (huyệt Nhân nghinh, Thủy đột) hoặc huyệt vị khác để điều hòa chức năng tuyến giáp và kiểm soát bướu cổ.
• Điều hòa tình chí (tâm lý trị liệu): Do bệnh liên quan đến tình chí thất điều (rối loạn cảm xúc), YHCT chú trọng khai thông tâm lý, giúp bệnh nhân giữ tâm trạng thoải mái, tăng cường niềm tin điều trị.
• Dược thiện (liệu pháp dinh dưỡng): Ứng dụng nguyên tắc “dược thực đồng nguyên”. Chế độ ăn nên thanh bổ, bình bổ, kiêng ăn cay, nóng, nhiều dầu mỡ.

Điều trị các triệu chứng cụ thể bằng YHCT:

• Giảm bạch cầu do ATD: Địa Du Thăng Bạch Phiến, Thập Toàn Thăng Bạch Thang.
• Tổn thương gan do ATD: Ích Can Dũ Ứng Thang, Thanh Can Dưỡng Âm, Thanh Can Tả Hỏa.
• Bướu cổ: Hải tảo, Khổn bố (thuốc giàu i-ốt, cần thận trọng), Hạ khô thảo, Huyền sâm, Bối mẫu. Bài thuốc Tiêu Ưng Thang, Hoạt Huyết Tiêu Ưng Phương.
• Khô mắt: Dưỡng âm minh mục bằng Kỷ Cúc Địa Hoàng Hoàn.
• Sưng mí mắt: Kiện tỳ khử thấp bằng Quy Tác Lục Quân Tử Thang.

4. Phác đồ điều trị kết hợp Đông y và Tây y

Kết hợp Đông y và Tây y là phương pháp hiệu quả và an toàn, giúp tăng cường hiệu quả điều trị, giảm liều lượng và tác dụng phụ của thuốc Tây, đồng thời giảm tỷ lệ tái phát của bệnh.

Nguyên tắc chung:

• Kiểm soát cường giáp bằng Tây y: Sử dụng ATD là nền tảng ban đầu để điều hòa hormone tuyến giáp.
• YHCT điều trị triệu chứng và cải thiện thể trạng: YHCT được sử dụng bổ trợ để giải quyết các triệu chứng khó chịu về mắt, điều hòa chức năng miễn dịch, và giảm các tác dụng phụ của ATD.
• Biện chứng luận trị theo cá thể: Bác sĩ YHCT sẽ dựa vào thể trạng, triệu chứng cụ thể của từng bệnh nhân (biện chứng) để lựa chọn bài thuốc và phương pháp điều trị phù hợp.

Các ví dụ cụ thể về kết hợp:

• Kiểm soát cường giáp và triệu chứng toàn thân: Trên cơ sở điều trị bằng ATD, có thể kết hợp thuốc YHCT “sơ Can lý khí” (như Sài Hồ Sơ Can Tán) hoặc “ích khí dưỡng âm” (như Sinh Mạch Tán) để cải thiện các triệu chứng chuyển hóa tăng của Basedow.
• Giảm kháng thể TRAb: Kết hợp ATD với dịch uống Hạ Khô Thảo (cho thể Tâm Can hỏa vượng) hoặc Ngân Giáp Đan (cho thể đàm ứ) có thể giúp giảm nồng độ TRAb.
• Cải thiện bướu cổ: Kết hợp ATD với thuốc dán ngoài YHCT tại chỗ có thể thu nhỏ kích thước tuyến giáp.
• Xử lý tác dụng phụ của ATD:
  • Giảm bạch cầu: Kết hợp Địa Du Thăng Bạch Phiến hoặc Thập Toàn Thăng Bạch Thang.
  • Tổn thương gan: Kết hợp Ích Can Dũ Ứng Thang, Thanh Can Dưỡng Âm, Thanh Can Tả Hỏa.
• Hỗ trợ điều trị lồi mắt:
  • Đối với bệnh mắt Basedow hoạt động trung bình và nặng, YHCT là phương pháp hỗ trợ cho Tây y.
  • Đối với bệnh mắt Basedow giai đoạn không hoạt động thể dương khí suy yếu, đàm ứ cản trở, Bình Mục Tán kết hợp với châm cứu có thể cải thiện các triệu chứng mắt.
  • Kiểm soát cường giáp bằng ATD liều thấp kết hợp với các phương pháp điều trị lồi mắt khác là biện pháp tương đối an toàn và khả thi.
  • Giáo sư Trần Như Tuyền khuyến nghị khi cần thiết có thể kết hợp YHCT và WM để giảm phản ứng tự miễn, chống viêm và ức chế tổng hợp mucopolysaccharide trong điều trị lồi mắt.

5. Lưu ý quan trọng khi điều trị kết hợp

• Tham khảo ý kiến chuyên gia: Luôn thông báo cho bác sĩ điều trị Tây y về các phương pháp YHCT đang sử dụng để tránh tương tác thuốc hoặc tác dụng phụ không mong muốn.
• Kiên trì điều trị: Bệnh Basedow và TAO thường có bệnh trình kéo dài và dễ tái phát. Cần tuân thủ điều trị lâu dài.
• Bảo vệ Tỳ Vị: Các thuốc YHCT có tính khổ hàn (đắng, lạnh) dễ làm tổn thương Tỳ Vị, cần phối hợp với các vị thuốc kiện tỳ vị để bảo vệ chính khí. Ví dụ, Giáo sư Zhu Liangchun nhấn mạnh việc bổ khí, ôn bổ tỳ vị khi điều trị cường giáp.
• Thận trọng với i-ốt: Mặc dù một số thuốc YHCT giàu i-ốt (Hải tảo, Khổn bố) được dùng trong điều trị bướu cổ, nhưng cần đặc biệt thận trọng và có chỉ định rõ ràng khi sử dụng cho bệnh nhân cường giáp Basedow, vì việc dùng sai có thể làm nặng thêm bệnh. Một số quan điểm cho rằng thuốc này có thể đại hàn, tổn thương tỳ vị, và làm tuyến giáp nhỏ lại, cứng lại.
• Điều hòa tâm lý: Yếu tố tình chí (cảm xúc) đóng vai trò quan trọng trong việc phát sinh, phát triển và tái phát của bệnh. Bệnh nhân cần được hỗ trợ tâm lý để giữ tâm trạng thoải mái và tăng cường niềm tin vào việc điều trị.
• Chế độ ăn uống: Kiêng ăn cay, nóng, nhiều dầu mỡ để tránh làm tăng hỏa nhiệt và tổn thương tỳ vị.

Tóm lại, phác đồ điều trị mắt lồi tuyến giáp kết hợp Đông y và Tây y là một phương pháp toàn diện, tập trung vào việc kiểm soát bệnh nền, giảm triệu chứng, xử lý tác dụng phụ và phòng ngừa tái phát, đồng thời chú trọng đến yếu tố cá thể hóa và tâm lý người bệnh.