Tràng Táo Tân Khuy

I. Đại Cương Về Hội Chứng Tràng Táo Tân Khuy

Trong kho tàng lý luận của Y học cổ truyền (YHCT), cơ thể con người được xem là một tiểu vũ trụ, nơi mọi hoạt động sinh lý đều tuân theo quy luật cân bằng Âm – Dương, Khí – Huyết, Tinh – Tân – Thần. Bất kỳ sự mất cân bằng nào cũng có thể dẫn đến bệnh tật. Hội chứng Tràng Táo Tân Khuy chính là một minh chứng điển hình cho sự mất cân bằng này, cụ thể là sự thiếu hụt phần Âm, đặc biệt là tân dịch tại Đại trường (ruột già).

Để hiểu rõ bản chất của hội chứng này, chúng ta cần phân tích từng thành tố trong danh pháp:

• Tràng (腸): Chỉ Đại trường, tức ruột già. Theo học thuyết Tạng Phủ, Đại trường có chức năng chủ về “truyền đạo trọc”, tức là tiếp nhận bã thức ăn từ Tiểu trường (ruột non), hấp thu lại phần nước cuối cùng và tống cặn bã (phân) ra ngoài. Quá trình này muốn diễn ra trơn tru, thuận lợi thì lòng ruột phải được bôi trơn đầy đủ.
• Táo (燥): Có nghĩa là khô, táo bón. Đây là trạng thái bệnh lý khi phân bị mất nước, trở nên khô cứng, khó di chuyển và khó tống xuất.
• Tân Khuy (津虧): “Tân” là tân dịch, chỉ các chất lỏng trong cơ thể có tính chất trong, loãng, có vai trò tư dưỡng, nhu nhuận khắp các cơ quan, tạng phủ, da lông, khớp xương. “Khuy” có nghĩa là thiếu hụt, suy giảm. Tân Khuy là tình trạng tân dịch của toàn thân hoặc một bộ phận nào đó bị thiếu hụt.

Tổng hợp lại, Tràng Táo Tân Khuy là một hội chứng bệnh lý đặc trưng bởi tình trạng Đại trường bị khô táo do tân dịch trong cơ thể không đủ để tưới nhuận, dẫn đến chức năng truyền đạo bị trở ngại, gây ra táo bón. Đây không phải là chứng táo bón thông thường do nhiệt tích (thực chứng) mà là một chứng táo bón do hư tổn (hư chứng), gốc bệnh nằm ở sự suy giảm của Âm dịch.

Trong sách Y Tông Kim Giám có viết: “Tỳ vị là nguồn sinh hóa tân dịch, Phế chủ tuyên phát túc giáng, thông điều thủy đạo, Thận chủ thủy, tàng tinh, hóa khí. Nếu một trong các tạng này bị rối loạn, nguồn sinh tân dịch sẽ cạn kiệt, không đủ tưới nhuận xuống Đại trường, ắt sinh táo bón”. Luận điểm này đã chỉ rõ cơ chế bệnh sinh phức tạp, liên quan đến nhiều tạng phủ chứ không chỉ đơn thuần tại Đại trường.

Dưới góc độ Y học hiện đại, Tràng Táo Tân Khuy có thể tương ứng với một số tình trạng như táo bón chức năng ở người cao tuổi, táo bón do mất nước, táo bón ở phụ nữ sau sinh, hoặc các trường hợp táo bón mãn tính có liên quan đến giảm tiết dịch ruột và giảm nhu động ruột do suy nhược cơ thể.

II. Nguyên Nhân và Cơ Chế Bệnh Sinh (Bệnh Nguyên Bệnh Cơ)

Việc truy tìm nguyên nhân và lý giải cơ chế hình thành bệnh là bước quan trọng nhất trong chẩn đoán và điều trị của YHCT. Đối với Tràng Táo Tân Khuy, bệnh nguyên có thể đến từ nhiều yếu tố khác nhau, từ ngoại cảm đến nội thương.

1. Quan điểm Y học hiện đại

Y học hiện đại không có một chẩn đoán đơn lẻ nào gọi là “Tràng Táo Tân Khuy”, nhưng có thể lý giải các triệu chứng của hội chứng này thông qua các cơ chế sinh lý bệnh sau:

• Mất nước và rối loạn điện giải: Khi cơ thể không được cung cấp đủ nước hoặc mất nước quá nhiều (sốt cao, nôn mửa, tiêu chảy, ra mồ hôi nhiều), cơ thể sẽ ưu tiên tái hấp thu tối đa nước từ lòng ruột già, khiến phân trở nên khô, cứng và khó di chuyển.
• Chế độ ăn thiếu chất xơ và chất lỏng: Chất xơ có vai trò hút nước, làm mềm và tăng khối lượng phân, kích thích nhu động ruột. Một chế độ ăn nghèo chất xơ và ít uống nước là nguyên nhân hàng đầu gây táo bón.
• Suy giảm chức năng tuyến tiết của niêm mạc ruột: Ở người cao tuổi, các tuyến tiết chất nhầy bôi trơn trong niêm mạc Đại tràng có thể bị teo hoặc hoạt động kém hiệu quả, làm giảm sự trơn tru khi phân di chuyển.
• Giảm nhu động ruột (Peristalsis): Do lão hóa, ít vận động, tác dụng phụ của một số loại thuốc (thuốc chống trầm cảm, thuốc kháng cholinergic, thuốc giảm đau opioid), hoặc các bệnh lý thần kinh cơ làm giảm co bóp của cơ trơn thành ruột, khiến phân bị ứ đọng lâu hơn, bị hấp thu kiệt nước và trở nên khô cứng.
• Rối loạn nội tiết: Suy giáp làm chậm quá trình chuyển hóa toàn thân, bao gồm cả nhu động ruột, có thể gây táo bón.
• Hậu phẫu và sau sinh: Mất máu, mất dịch trong quá trình phẫu thuật hoặc sinh nở, cộng với việc phải nằm bất động một thời gian, sử dụng thuốc giảm đau, đều là những yếu tố nguy cơ gây táo bón do thiếu hụt dịch thể và giảm hoạt động của ruột.

2. Quan điểm Y học cổ truyền

YHCT có một cái nhìn toàn diện và sâu sắc hơn về cơ chế sinh bệnh, không chỉ tập trung vào Đại trường mà còn xem xét sự ảnh hưởng của các tạng phủ khác.

a. Ngoại nhân (Yếu tố bên ngoài)

Ngoại nhân chính gây bệnh là Táo tà (燥邪). Mùa thu là mùa chủ khí Táo. Nếu Táo tà từ bên ngoài xâm nhập vào cơ thể, nó sẽ trực tiếp làm hao tổn tân dịch. Táo tà có đặc tính khô, dễ làm tổn thương Phế, vì Phế là tạng “kiều” (mỏng manh), ưa nhu nhuận ghét khô táo. Khi Phế âm bị tổn thương, chức năng tuyên phát và túc giáng bị rối loạn. Phế và Đại trường có mối quan hệ biểu lý (trong-ngoài), Phế khí không giáng xuống được sẽ ảnh hưởng đến sự truyền đạo của Đại trường, tân dịch không được đưa xuống để làm nhuận ruột, từ đó gây táo bón. Sách Nội Kinh viết: “Phế dữ Đại trường tương biểu lý”.

b. Nội nhân (Yếu tố bên trong)

Đây là nhóm nguyên nhân phổ biến và phức tạp nhất, bao gồm:

• Ẩm thực bất điều: Ăn uống thiên lệch, lạm dụng các thức ăn cay, nóng, chiên, nướng, hoặc uống nhiều rượu bia. Những thực phẩm này khi vào cơ thể sẽ tích nhiệt ở Vị trường (dạ dày – ruột). Nhiệt tích lâu ngày sẽ thiêu đốt, làm hao tổn tân dịch, giống như đun cạn nước trong nồi, gây ra chứng táo bón do nhiệt nhưng lâu dần sẽ chuyển thành âm hư, tân dịch khô kiệt.
• Tình chí thất điều: Lo nghĩ (tư lự) quá độ làm hại Tỳ. Tỳ là nguồn sinh hóa khí huyết và tân dịch. Tỳ hư thì nguồn sinh hóa cạn kiệt, tân dịch không đủ để cung cấp cho toàn thân và tưới nhuận Đại trường.
• Lao lực quá độ: Làm việc gắng sức, phòng dục không điều độ làm hao tổn Thận âm. Thận chủ thủy, là gốc của Âm dịch toàn thân. Thận âm hư suy thì nguồn nước của cơ thể bị khô cạn, Đại trường không được tưới nhuận sẽ trở nên khô táo. Đây là nguyên nhân gốc rễ của chứng táo bón ở người cao tuổi.

c. Bất nội ngoại nhân (Các yếu tố khác)

• Lão suy: Tuổi cao, khí huyết, âm dương của các tạng phủ đều suy giảm một cách tự nhiên. Đặc biệt là Thận tinh và Thận âm suy yếu, không đủ để tưới nhuận cho cơ thể, gây ra tình trạng “vô thủy chu bất hành” (thuyền không có nước thì không thể đi), dẫn đến táo bón.
• Bệnh lâu ngày hoặc sau khi mắc bệnh nhiệt: Các bệnh gây sốt cao kéo dài (bệnh nhiệt) sẽ thiêu đốt và làm hao tổn nặng nề phần Âm dịch của cơ thể. Sau khi hết bệnh, dù nhiệt đã lui nhưng tân dịch chưa kịp hồi phục, gây ra chứng táo bón. Sách Thương Hàn Luận có đề cập đến chứng “Dương minh bệnh, Vị gia thực” nhưng nếu không phải do thực nhiệt mà do tân dịch khô kiệt thì không được dùng phép hạ mạnh mà phải dùng phép “tăng dịch”.
• Mất máu quá nhiều: Sau phẫu thuật, chấn thương hoặc đặc biệt là phụ nữ sau khi sinh, cơ thể bị mất một lượng máu lớn. Theo YHCT, “Huyết và Tân dịch đồng nguyên” (máu và tân dịch cùng một nguồn gốc). Mất huyết cũng chính là mất tân dịch, dẫn đến huyết hư, tân dịch khô, không đủ để nhuận tràng.

III. Biểu Hiện Lâm Sàng và Chẩn Đoán (Tứ Chẩn)

Để chẩn đoán chính xác hội chứng Tràng Táo Tân Khuy, người thầy thuốc cần kết hợp Vọng (nhìn), Văn (nghe, ngửi), Vấn (hỏi), Thiết (xem mạch, sờ nắn) một cách toàn diện.

Các triệu chứng lâm sàng điển hình bao gồm:

• Triệu chứng tại Đại trường (chủ chốt):
  • Táo bón: Đây là triệu chứng bắt buộc phải có. Đặc điểm là số ngày không đi đại tiện kéo dài (trên 3 ngày).
  • Phân khô cứng: Phân thường rắn, có thể thành từng viên tròn nhỏ, cứng như sỏi (thường được mô tả là “phân dê”). Người bệnh phải rặn nhiều, rất khó khăn mới tống phân ra được, có thể gây nứt kẽ hậu môn, chảy máu.
• Triệu chứng toàn thân do Tân dịch khuy tổn:
  • Miệng khô, họng khát: Cảm giác khô miệng rõ rệt, muốn uống nước nhưng thường uống không nhiều.
  • Da khô, tóc khô: Da thiếu độ ẩm, sần sùi, không tươi nhuận. Tóc dễ gãy rụng.
  • Tiểu tiện ít, nước tiểu vàng sẫm: Do cơ thể cố gắng giữ lại nước.
  • Có thể có sốt nhẹ về chiều hoặc cảm giác nóng trong xương (triều nhiệt, cốt chưng): Đây là biểu hiện của Âm hư sinh nội nhiệt.
  • Lòng bàn tay, bàn chân nóng (ngũ tâm phiền nhiệt).
• Biểu hiện qua Tứ Chẩn:
  • Vọng chẩn (Nhìn): Thể trạng người bệnh thường gầy, da dẻ khô. Đặc biệt quan trọng là nhìn lưỡi (thiệt chẩn): Lưỡi đỏ, khô, ít rêu hoặc không có rêu, có thể có vết nứt. Lưỡi đỏ khô là dấu hiệu kinh điển của Âm dịch bị tổn thương.
  • Văn chẩn (Nghe, ngửi): Tiếng nói yếu, hơi thở ngắn. Phân thường không có mùi hôi thối nồng nặc như táo bón do thực nhiệt.
  • Vấn chẩn (Hỏi): Cần hỏi kỹ về tiền sử bệnh (có mắc bệnh nhiệt, có phẫu thuật, sinh đẻ không), thói quen ăn uống, sinh hoạt, tuổi tác…
  • Thiết chẩn (Xúc chẩn): Bụng thường mềm, không có khối u cục, ấn không đau dữ dội. Quan trọng nhất là xem mạch (mạch chẩn): Mạch thường là Tế (nhỏ) và Sác (nhanh). Mạch Tế biểu hiện cho Âm Huyết bất túc, mạch Sác biểu hiện cho Âm hư sinh nội nhiệt.

Chẩn đoán phân biệt: Cần phân biệt Tràng Táo Tân Khuy (hư chứng) với các loại táo bón khác:

• Táo bón do Nhiệt tích ở Vị trường (thực chứng): Bệnh nhân cũng táo bón, phân khô cứng nhưng kèm theo bụng đầy trướng, ấn đau, miệng hôi, mặt đỏ, sốt cao, khát uống nước lạnh nhiều, lưỡi đỏ rêu vàng khô, mạch Hồng, Thực, Sác.
• Táo bón do Khí trệ (thực chứng): Bệnh nhân táo bón, phân không quá khô cứng nhưng đi không thông暢, hay ợ hơi, bụng đầy trướng, đau tức mạng sườn. Mạch Huyền. Thường liên quan đến yếu tố tinh thần căng thẳng.
• Táo bón do Khí hư (hư chứng): Bệnh nhân cũng táo bón, có cảm giác muốn đi nhưng rặn không ra, phải gắng sức nhiều, sau khi đi thì mệt lả, vã mồ hôi. Kèm theo sắc mặt nhợt nhạt, người mệt mỏi, đoản hơi. Lưỡi bệu nhạt, mạch Hư Nhược.
• Táo bón do Dương hư (hư chứng): Táo bón nhưng phân không quá khô cứng, người lạnh, chân tay lạnh, tiểu trong dài, lưng gối mỏi lạnh. Lưỡi nhạt bệu, rêu trắng nhuận. Mạch Trầm Trì.

IV. Biện Chứng Luận Trị (Phác Đồ Điều Trị)

Sau khi đã chẩn đoán chính xác, việc điều trị phải tuân thủ nghiêm ngặt nguyên tắc “Biện chứng luận trị”, tức là dựa vào sự phân tích chứng trạng để đưa ra phương pháp điều trị phù hợp.

Nguyên tắc điều trị (Pháp trị) chung: Tư Âm Dưỡng Huyết, Sinh Tân Nhuận Tràng.

Phép trị này nhằm vào gốc bệnh là sự thiếu hụt Âm dịch và Huyết, bằng cách bổ sung lại phần thiếu hụt để cơ thể tự phục hồi chức năng sinh lý bình thường của Đại trường. Tuyệt đối cấm dùng các thuốc xổ, thuốc hạ mạnh (như Đại hoàng, Phan tả diệp với liều cao) vì sẽ làm tổn thương thêm tân dịch, khiến bệnh càng nặng thêm, giống như “dập lửa bằng dầu”.

1. Điều trị bằng thuốc (Dược vật trị liệu)

Dựa vào các thể lâm sàng cụ thể, ta có các bài thuốc cổ phương gia giảm tương ứng.

a. Thể kinh điển: Tân dịch khuy tổn tràng táo

• Pháp trị: Tăng dịch, nhuận táo, thông tiện.
• Bài thuốc cổ phương: Tăng Dịch Thang (xuất xứ từ sách Ôn Bệnh Điều Biện). Đây là bài thuốc kinh điển và hiệu quả nhất cho thể bệnh này.
• Thành phần:
  • Huyền Sâm: 30g – 40g (Quân)
  • Mạch Môn: 24g (Thần)
  • Sinh Địa: 24g (Tá)
• Phân tích phương tễ:
  • Quân (Huyền Sâm): Vị đắng, ngọt, mặn, tính hàn. Quy kinh Phế, Vị, Thận. Có tác dụng tư âm giáng hỏa, sinh tân dịch, nhuận táo, giải độc. Liều cao Huyền Sâm có khả năng tư bổ Thận thủy, làm mạnh nguồn sinh tân dịch, trực tiếp làm mềm phân cứng. Tính mặn của nó có thể nhuyễn kiên (làm mềm chỗ cứng).
  • Thần (Mạch Môn): Vị ngọt, hơi đắng, tính hơi hàn. Quy kinh Tâm, Phế, Vị. Có tác dụng dưỡng âm, sinh tân, nhuận phế, thanh tâm. Mạch Môn phối hợp với Huyền Sâm để tăng cường khả năng sinh tân, đặc biệt là dưỡng Vị âm, làm cho Vị có đủ dịch để đưa xuống Đại trường.
  • Tá (Sinh Địa): Vị ngọt, đắng, tính hàn. Quy kinh Tâm, Can, Thận. Có tác dụng thanh nhiệt, lương huyết, dưỡng âm, sinh tân. Sinh Địa giúp dưỡng Thận âm, thanh trừ cái nhiệt do âm hư sinh ra, hiệp đồng với hai vị trên để bổ sung nguồn nước cho cơ thể.
• Gia giảm: Nếu táo bón lâu ngày, phân quá cứng, có thể gia thêm các vị thuốc có tác dụng nhuận tràng, thông tiện một cách hòa hoãn như: Ma Tử Nhân 12g, Bá Tử Nhân 12g (nhuận tràng thông tiện), Hạnh nhân 12g (tuyên phế khí, nhuận tràng), Đương quy 12g (dưỡng huyết nhuận tràng), Bạch thược 12g (dưỡng huyết, liễm âm).

b. Thể Huyết hư tân dịch thiếu (thường gặp ở phụ nữ sau sinh, người sau phẫu thuật)

• Pháp trị: Dưỡng huyết, sinh tân, nhuận tràng.
• Bài thuốc cổ phương: Nhuận Tràng Hoàn (xuất xứ từ sách Thẩm Thị Tôn Sinh Thư) gia giảm.
• Thành phần:
  • Đương Quy: 12g
  • Thục Địa: 16g
  • Ma Tử Nhân: 12g
  • Hạnh Nhân: 12g
  • Chỉ Xác: 8g
• Phân tích phương tễ: Bài thuốc này là sự kết hợp giữa dưỡng huyết (Đương Quy, Thục Địa) và nhuận tràng (Ma Tử Nhân, Hạnh Nhân). Chỉ Xác có tác dụng hành khí, giúp đẩy phân ra ngoài dễ hơn sau khi đã được làm mềm và bôi trơn. Có thể gia thêm Mạch Môn, Sa Sâm để tăng tác dụng sinh tân.

c. Thể Âm hư nội nhiệt (thường gặp ở người cao tuổi, người bệnh mạn tính)

• Pháp trị: Tư bổ Can Thận, dưỡng âm thanh nhiệt, nhuận tràng thông tiện.
• Bài thuốc cổ phương: Dùng bài Lục Vị Địa Hoàng Hoàn làm nền, gia thêm các vị thuốc nhuận tràng.
• Thành phần: Dùng bài Lục Vị (Thục Địa, Hoài Sơn, Sơn Thù, Đan Bì, Phục Linh, Trạch Tả) để tư bổ Can Thận âm. Gia thêm: Huyền Sâm, Mạch Môn, Ma Tử Nhân, Bá Tử Nhân, Ngưu Tất (dẫn thuốc đi xuống).
• Phân tích phương tễ: Phép trị này tập trung vào gốc bệnh là Can Thận âm hư. Khi phần gốc được bồi bổ, nguồn sinh tân dịch được khôi phục, chứng táo bón sẽ tự nhiên được cải thiện một cách bền vững.

2. Phương pháp không dùng thuốc (Phi dược vật trị liệu)

Đây là các phương pháp hỗ trợ quan trọng, giúp tăng hiệu quả điều trị và duy trì kết quả lâu dài.

a. Châm cứu

• Nguyên tắc chọn huyệt: Chọn các huyệt tại chỗ (ở bụng) để điều hòa khí của Trường phủ, kết hợp với các huyệt toàn thân có tác dụng tư âm, sinh tân, bổ khí huyết.
• Công thức huyệt đề nghị:
  • Huyệt tại chỗ: Thiên Khu (ST25) – Mộ huyệt của Đại trường, điều khí phủ Đại trường; Đại Hoành (SP15); Phúc Kết (SP14). Các huyệt này có tác dụng kích thích trực tiếp nhu động ruột.
  • Huyệt toàn thân: Túc Tam Lý (ST36) – Bổ Tỳ Vị, sinh khí huyết tân dịch; Tam Âm Giao (SP6) – Giao hội của 3 kinh âm ở chân, có tác dụng tư bổ Can, Tỳ, Thận; Chiếu Hải (KI6) – Huyệt thuộc kinh Thận, có tác dụng tư âm, lợi yết hầu, nhuận hạ tiêu; Khúc Trì (LI11) – Thanh nhiệt, nhuận táo.
• Thủ pháp: Dùng phép châm bổ với các huyệt toàn thân (Túc Tam Lý, Tam Âm Giao, Chiếu Hải) và châm tả hoặc bình bổ bình tả với các huyệt tại bụng. Có thể kết hợp cứu ấm trên các huyệt ở bụng để ôn thông kinh khí, tăng cường nhu động.

b. Xoa bóp bấm huyệt

• Mục đích: Kích thích nhu động ruột, điều hòa chức năng truyền đạo của Đại trường.
• Kỹ thuật: Người bệnh nằm ngửa, hai chân co. Thầy thuốc dùng lòng bàn tay đặt lên vùng bụng quanh rốn, xoa tròn theo chiều kim đồng hồ (cùng chiều với khung Đại tràng) trong khoảng 5-10 phút, với lực vừa phải, tạo cảm giác ấm nóng lan tỏa. Sau đó, dùng ngón tay cái hoặc ngón giữa day ấn vào các huyệt Thiên Khu, Trung Quản, Khí Hải với lực từ nhẹ đến mạnh trong 1-2 phút mỗi huyệt. Thực hiện đều đặn mỗi ngày, tốt nhất là vào buổi sáng sớm.

V. Lời Khuyên Dưỡng Sinh và Phòng Bệnh

Điều trị bằng thuốc và châm cứu chỉ giải quyết phần ngọn và một phần gốc. Để bệnh không tái phát và có một hệ tiêu hóa khỏe mạnh, việc điều chỉnh lối sống, ăn uống (dưỡng sinh) là vô cùng quan trọng.

1. Chế độ ăn uống (Thực dưỡng)

• Tăng cường thực phẩm sinh tân, nhuận tràng:
  • Nhóm tinh bột: Khoai lang, gạo lứt, yến mạch.
  • Nhóm rau củ: Rau đay, mồng tơi, củ sen, măng tây, bí đao, mướp, dưa chuột.
  • Nhóm trái cây: Đu đủ chín, chuối tiêu, thanh long, lê, dưa hấu.
  • Nhóm hạt và dầu: Vừng đen (mè đen), hạt lanh, dầu ô liu, hạnh nhân. Vừng đen là một vị thuốc và thực phẩm tuyệt vời, vừa bổ Can Thận, vừa dưỡng huyết, nhuận tràng.
  • Khác: Mật ong (pha nước ấm uống buổi sáng), sữa chua (bổ sung lợi khuẩn).
• Uống đủ nước: Đảm bảo uống đủ 1.5 – 2 lít nước mỗi ngày, ưu tiên nước ấm. Uống từng ngụm nhỏ và rải đều trong ngày.
• Hạn chế thực phẩm gây táo, hao tổn tân dịch: Đồ ăn cay nóng (ớt, tiêu, tỏi), đồ chiên rán nhiều dầu mỡ, đồ nướng, thịt đỏ chế biến sẵn, rượu, bia, cà phê, chè đặc.

2. Chế độ sinh hoạt và vận động

• Tập thói quen đi đại tiện đều đặn: Chọn một thời điểm cố định trong ngày (tốt nhất là sau bữa ăn sáng) để đi đại tiện, dù có buồn hay không. Ngồi đúng tư thế (có thể kê một chiếc ghế nhỏ dưới chân để tạo góc giống như ngồi xổm).
• Vận động hợp lý: Tập thể dục đều đặn ít nhất 30 phút mỗi ngày. Các môn tập nhẹ nhàng như đi bộ, yoga, Thái Cực Quyền rất phù hợp, giúp kích thích nhu động ruột và điều hòa khí huyết.
• Ngủ đủ giấc: Giấc ngủ là thời gian để cơ thể phục hồi, đặc biệt là tái tạo phần Âm. Thức khuya kéo dài sẽ làm hao tổn Âm huyết, khiến chứng táo bón nặng hơn.
• Giữ tinh thần thư thái: Tránh căng thẳng, lo âu kéo dài. Thiền định, hít thở sâu có thể giúp điều hòa hệ thần kinh thực vật, ảnh hưởng tích cực đến chức năng của ruột.