Phân biệt chính xác Liệt dây thần kinh số 7 ngoại biên và Liệt dây 7 trung ương để tránh đột quỵ

Một buổi sáng thức dậy, khi đứng trước gương đánh răng, bạn bỗng phát hiện một nửa khuôn mặt của mình bị xệ xuống, khóe miệng lệch sang một bên, nước súc miệng trào ra ngoài. Cảm giác hoang mang tột độ ập đến, và suy nghĩ đầu tiên lóe lên trong đầu hầu hết mọi người là: “Trời ơi, mình bị tai biến mạch máu não (đột quỵ) rồi sao?”.

Tuy nhiên, trong Y khoa, không phải tình trạng méo miệng nào cũng là dấu hiệu của đột quỵ. Biểu hiện này có thể xuất phát từ hai bệnh lý hoàn toàn khác biệt về cả bản chất, mức độ nguy hiểm lẫn phác đồ điều trị: Liệt dây thần kinh số 7 ngoại biên (thường do nhiễm lạnh, diễn biến lành tính) và Liệt dây thần kinh số 7 trung ương (còn gọi là liệt mặt trung ương, thường do tổn thương não như nhồi máu não, xuất huyết não).

Nếu không biết cách phân biệt, người bệnh và gia đình rất dễ rơi vào trạng thái hoảng loạn tột độ, hoặc ngược lại, chủ quan xem nhẹ một cơn đột quỵ chết người. Bài viết chuyên sâu dưới đây sẽ cung cấp cho bạn “chìa khóa” y khoa đơn giản nhất để tự nhận biết hai tình trạng này ngay tại nhà, thông qua việc quan sát nếp nhăn trán và khả năng nhắm mắt, dựa trên các tài liệu giải phẫu thần kinh chuẩn xác nhất.

Điểm khác biệt “Cốt Lõi”: Nhìn vào nếp nhăn trán và đôi mắt

Để phân biệt nhanh nhất, hãy yêu cầu người bệnh nhìn vào gương, cố gắng nhướng mày (tạo nếp nhăn trán) và nhắm chặt hai mắt. Nếu liệt dây 7 ngoại biên, người bệnh sẽ mất toàn bộ nếp nhăn trán bên liệt và mắt mở trừng trừng không nhắm được. Nếu là liệt mặt trung ương, người bệnh vẫn nhăn trán được bình thường và mắt vẫn nhắm kín, chỉ bị méo ở phần miệng và má.

Đây là quy tắc chẩn đoán lâm sàng “vàng” mà bất kỳ bác sĩ thần kinh nào cũng áp dụng ngay trong những giây đầu tiên tiếp xúc với bệnh nhân. Chúng ta hãy đi sâu vào chi tiết của từng thể bệnh:

1. Biểu hiện của Liệt dây thần kinh số 7 ngoại biên

Liệt ngoại biên (hay còn gọi là liệt Bell) là tình trạng toàn bộ dây thần kinh số 7 từ hộp sọ đi ra mặt bị tê liệt. Do đó, nó làm tê liệt toàn bộ một nửa khuôn mặt (cả nửa trên và nửa dưới) cùng bên với rễ thần kinh bị tổn thương. Khi đứng trước gương, bạn sẽ thấy các dấu hiệu đặc trưng:

• Mất nếp nhăn trán: Khi bạn cố gắng nhướng mày lên cao, nửa trán bên lành sẽ có các nếp nhăn gấp nếp, nhưng nửa trán bên bệnh thì phẳng lỳ, không có nếp nhăn.
• Mắt nhắm không kín (Dấu hiệu Charles Bell dương tính): Đây là dấu hiệu sinh tử để khẳng định liệt ngoại biên. Khi bạn cố nhắm chặt hai mắt, mắt bên liệt sẽ không thể khép kín mi lại. Đồng thời, nhãn cầu (tròng đen) sẽ tự động lật lên trên và ra ngoài, để lộ ra một mảng lòng trắng (củng mạc) rất đáng sợ.
• Mờ rãnh mũi má và méo miệng: Rãnh (nếp gấp) nối từ cánh mũi xuống khóe miệng bị mờ phẳng đi. Khóe miệng xệ xuống và bị các cơ khỏe của nửa mặt bên lành kéo xếch sang bên lành.
• Không thể làm các động tác chụm môi: Bạn không thể huýt sáo, thổi lửa hay ngậm chặt miệng. Khi uống nước hoặc súc miệng, nước sẽ chảy rỉ ra từ khóe miệng bên liệt.

2. Biểu hiện của Liệt dây thần kinh số 7 trung ương

Liệt trung ương nguy hiểm hơn rất nhiều vì nó liên quan đến tổn thương bên trong bộ não. Tuy nhiên, biểu hiện trên khuôn mặt của nó lại “nhẹ nhàng” hơn liệt ngoại biên, bởi vì nó chỉ làm liệt nửa dưới của khuôn mặt (phần má và miệng), trong khi phần trên (trán và mắt) hoàn toàn không bị ảnh hưởng. Các dấu hiệu chẩn đoán bao gồm:

• Nếp nhăn trán BÌNH THƯỜNG: Khi người bệnh nhướng mày, cả hai bên trán đều xuất hiện nếp nhăn cân xứng.
• Mắt vẫn nhắm KÍN: Cơ vòng mi không bị liệt nên người bệnh vẫn có thể nhắm chặt hai mắt bình thường. Không có hiện tượng mắt mở trừng hay lộ tròng trắng.
• Chỉ méo miệng: Sự bất thường chỉ xuất hiện ở nửa dưới khuôn mặt: rãnh mũi má mờ, khóe miệng xệ xuống và méo lệch sang bên đối diện.

Lời khuyên Y khoa: Nếu bạn bị méo miệng nhưng vẫn nhăn trán được, hãy lập tức gọi cấp cứu vì 90% bạn đang gặp phải một cơn tai biến mạch máu não.

Cơ chế giải phẫu: Tại sao liệt mặt trung ương lại “tha” cho phần trán?

Sự khác biệt kỳ diệu này nằm ở cơ chế phân bố thần kinh (giải phẫu học). Các cơ ở nửa dưới khuôn mặt (má, miệng) chỉ nhận tín hiệu từ một bên bán cầu não đối diện. Trong khi đó, các cơ ở nửa trên khuôn mặt (trán, mắt) nhận được sự chỉ huy chéo từ cả hai bên bán cầu não (phân bố trên nhân hai bên). Do đó, khi một bên não bị đột quỵ, nửa trán vẫn được bên não còn lại điều khiển, nên không bị liệt.

Để người bệnh không bị mơ hồ, chúng ta có thể hình dung hệ thống thần kinh mặt như một mạng lưới điện:

• Tín hiệu xuất phát từ vỏ não (Nơ-ron vận động trên – Trung ương): Từ bán cầu não trên cao, các tín hiệu điện (bó vỏ – nhân) chạy xuống trạm trung chuyển là “Nhân dây thần kinh mặt” nằm ở cầu não (thân não).
  • Đối với cơ vùng miệng, má: Nó chỉ nhận đường dây điện chéo từ bán cầu não đối diện. Nếu bán cầu não phải bị đứt mạch máu (nhồi máu não), nửa miệng bên trái sẽ liệt ngay lập tức.
  • Đối với cơ vùng trán, mắt: Nó nhận đường dây điện từ cả bán cầu não trái lẫn bán cầu não phải. Do đó, nếu bán cầu não phải bị hỏng do đột quỵ, thì bán cầu não trái vẫn tiếp tục gửi tín hiệu “cứu viện” sang, giúp cơ trán và cơ nhắm mắt vẫn hoạt động được bình thường.
• Tín hiệu ra ngoài khuôn mặt (Nơ-ron vận động dưới – Ngoại biên): Sau khi gom tín hiệu tại trạm trung chuyển (nhân dây 7 ở cầu não), một sợi cáp điện lớn duy nhất (chính là thân dây thần kinh số 7 ngoại biên) sẽ chui ra khỏi sọ và chi phối toàn bộ từ trán xuống cằm cùng một bên mặt. Nếu sợi cáp lớn này bị đứt hoặc sưng viêm do nhiễm lạnh, toàn bộ các bóng đèn (cơ trán, mắt, má, miệng) ở cùng bên đó sẽ mất điện và tê liệt hoàn toàn.

Đó chính là lý do y học khẳng định: “Liệt trung ương tha trán, liệt ngoại biên liệt cả mặt”.

Phân biệt qua Nguyên nhân và Triệu chứng đi kèm

Liệt ngoại biên thường xảy ra đơn độc do nhiễm lạnh (trúng gió) hoặc do virus tấn công dây thần kinh, kèm theo mất vị giác, ù tai. Liệt mặt trung ương do tai biến mạch máu não, u não gây ra và hiếm khi đi một mình; nó thường đi kèm với các dấu hiệu thần kinh nặng nề như liệt nửa người, nói đớ, rối loạn ý thức.

Sự khác biệt về nguyên nhân và các triệu chứng toàn thân giúp khẳng định thêm chẩn đoán:

1. Về nguyên nhân gây bệnh

• Liệt dây thần kinh số 7 ngoại biên: Thường mang tính nguyên phát. Khoảng 80% ca bệnh trên lâm sàng là do nhiễm lạnh đột ngột (Đông y gọi là ngoại cảm phong hàn). Việc đi tắm đêm, ngủ để quạt hay máy lạnh phả thẳng vào mặt, mở cửa đón gió lùa làm mạch máu co thắt, gây thiếu máu và sưng phù rễ thần kinh ngoại biên. Một số nguyên nhân khác gồm nhiễm virus (Herpes, Zona thần kinh ở hạch gối gây hội chứng Ramsay Hunt), viêm tai giữa, hoặc chấn thương vùng hàm mặt.
• Liệt dây thần kinh số 7 trung ương: Là biến chứng của các bệnh lý phá hủy mô não ở trung ương. Nguyên nhân hàng đầu là Tai biến mạch máu não (bao gồm nhồi máu não do tắc mạch, hoặc xuất huyết não do vỡ mạch máu não ở những người có tiền sử tăng huyết áp). Các nguyên nhân khác bao gồm u não, áp xe não, hoặc viêm não.

2. Về các triệu chứng đi kèm (Dấu hiệu sinh tử)

Sự kết hợp của các dấu hiệu toàn thân là chỉ điểm rõ ràng nhất để phân biệt:

Cần làm gì khi phát hiện bị méo miệng, xệ mặt?

Khi phát hiện bản thân hoặc người nhà có biểu hiện xệ mặt, méo miệng, điều quan trọng nhất là phải giữ bình tĩnh và thực hiện bài test “Nhăn trán – Nhắm mắt – Nhe răng” trước gương. Dù kết quả là liệt ngoại biên hay trung ương, bạn tuyệt đối không được áp dụng các mẹo dân gian truyền miệng như: cắt lể nặn máu, đắp lá, dán đuôi lươn, hay cạo gió. Những hành động này làm mất “thời gian vàng” cấp cứu và có thể gây nhiễm trùng da mặt nặng nề.

1. Nếu nghi ngờ Liệt mặt trung ương (Còn nếp nhăn trán, yếu tay chân): Đây là trường hợp CẤP CỨU THẦN KINH ĐỘT QUỴ. Bệnh nhân đang đối mặt với nguy cơ tử vong hoặc tàn phế vĩnh viễn do nhồi máu não/xuất huyết não. Phải gọi xe cấp cứu (115) đưa người bệnh đến bệnh viện tuyến tỉnh/trung ương có trung tâm Đột quỵ ngay lập tức. Nếu đến viện trong “thời gian vàng” (dưới 4,5 giờ), bác sĩ có thể dùng thuốc tiêu sợi huyết (Alteplase) làm tan cục máu đông, cứu sống mô não.
2. Nếu nghi ngờ Liệt dây 7 ngoại biên (Mất nếp nhăn trán, mắt nhắm không kín): Bệnh lý này tuy không gây nguy hiểm đến tính mạng nhưng nếu điều trị muộn (sau 1 tháng) sẽ để lại di chứng méo miệng vĩnh viễn, mặt co giật. Bạn cần:
   • Đeo kính râm, nhỏ nước mắt nhân tạo để bảo vệ giác mạc mắt đang bị hở, tránh loét giác mạc.
   • Giữ ấm vùng đầu mặt cổ, tuyệt đối không ra gió lạnh.
   • Đến bệnh viện chuyên khoa Thần kinh hoặc Y học cổ truyền càng sớm càng tốt (tốt nhất trong 1-7 ngày đầu). Bác sĩ sẽ cho uống thuốc kháng viêm (Corticosteroid) giảm phù nề rễ thần kinh, kết hợp với các phác đồ châm cứu (như điện châm sóng sơ mật, châm xuyên huyệt) và xoa bóp bấm huyệt để phục hồi chức năng cơ mặt.

KẾT LUẬN

Sự khác biệt giữa liệt dây thần kinh số 7 ngoại biên và liệt mặt trung ương mang ý nghĩa định đoạt tính mạng và phác đồ điều trị. Hãy luôn ghi nhớ quy tắc y khoa đơn giản: Liệt trung ương chỉ méo miệng, vẫn nhăn trán nhắm mắt được; Liệt ngoại biên làm tê liệt toàn bộ nửa mặt, mất nếp nhăn trán và mắt mở trừng không kín. Việc tự nhận biết đúng các dấu hiệu này sẽ giúp bạn thoát khỏi sự hoảng loạn không đáng có, đồng thời đưa ra quyết định đi cấp cứu kịp thời để bảo vệ não bộ khỏi đột quỵ não, hoặc điều trị châm cứu đúng cách để lấy lại nụ cười rạng rỡ sau cơn trúng gió phong hàn.