Kinh Phòng Tiêu Tọa Tán: Bài thuốc Đông y trị mụn trứng cá hiệu quả

Kinh Phòng Tiêu Tọa Tán (荆防消痤散)

Thành phần (组成):

• Kinh giới (荆芥): 10g
• Phòng phong (防风): 10g
• Bạch chỉ (白芷): 10g
• Sinh địa hoàng (生地黄): 15g
• Xích thược (赤芍): 15g
• Mẫu đơn bì (牡丹皮): 15g
• Bồ công anh (蒲公英): 30g
• Tử hoa địa đinh (紫花地丁): 20g
• Long quy (龙葵 – Cây Tầm bóp): 20g
• Triết bối mẫu (浙贝母): 15g
• Chích Tỳ bà diệp (炙枇杷叶): 10g

Công năng (功效):
Khứ phong tán nhiệt, lương huyết khứ ứ, thanh nhiệt giải độc.

Chủ trị (主治):
Mụn trứng cá (Tọa sang), chứng Thực nhiệt.

Cách dùng (用法):
Sắc với nước uống, mỗi ngày 1 thang, chia sáng tối uống ấm.

Phương giải (Phân tích bài thuốc – 方解):
Mụn trứng cá là một bệnh lý viêm mạn tính ở nang lông và tuyến bã nhờn, biểu hiện bằng các sẩn ở vùng mặt, ngực, lưng…, đỉnh sẩn có dạng như gai, có thể nặn ra chất bột trắng như tấm (nhân mụn), bệnh hay gặp ở nam nữ tuổi thanh xuân, dân gian thường gọi là “Thanh xuân đậu” (Mụn thanh xuân).

Sách Tố Vấn – Sinh Khí Thông Thiên Luận có ghi: “Hãn xuất kiến thấp, nãi sinh tọa phi… Lao hãn đương phong, hàn bạc vi tra, uất nãi tọa” (Ra mồ hôi mà gặp thấp thì sinh mụn nhọt, rôm sảy… Lao lực ra mồ hôi mà gặp gió, hàn khí áp vào làm tắc nghẽn thành mụn trứng cá đỏ, uất kết lại thành mụn nhọt). Điều này chỉ ra rằng dương khí bị uất trệ, tích tụ ở bì tấu (da và lỗ chân lông), không thoát ra ngoài được, dễ sinh ra mụn nhọt, rôm sảy, trứng cá.

Cơ chế bệnh sinh nói chung thuộc về: Huyết phân uất nhiệt, Phế Vị uất hỏa, Tỳ kinh thấp nhiệt. Nam nữ ở độ tuổi thanh niên đang trong giai đoạn sinh trưởng phát triển, khí sung huyết vượng, cộng thêm thói quen ăn uống sinh hoạt không lành mạnh nên dễ sinh mụn trứng cá. Thức khuya kéo dài, làm việc trí óc căng thẳng tích tụ mệt mỏi sẽ làm hao thương khí âm, hư hỏa sinh nội tại; lo âu phiền toái khiến Can uất hóa hỏa; thích ăn đồ cay nóng kích thích, béo ngọt đậm vị khiến Vị phủ tích nhiệt; hỏa nhiệt thiêu đốt, hun đúc tân dịch thành đàm. Khí trệ huyết ứ, thấp nhiệt đàm hỏa và trọc độc cấu kết với nhau, phát ra ngoài bì tấu mà sinh bệnh này.

Trong phương:

• Kinh giới: Cay thơm thấu tán, hơi ôn mà không táo, giải biểu khứ phong, thấu chẩn tiêu sang (đẩy ban sởi, làm tan mụn nhọt).
• Phòng phong: Cay ngọt hơi ôn, tính thăng tán, khứ phong trừ thấp.
• Bạch chỉ: Vị cay tính ôn, khí mùi thơm, khứ phong táo thấp chỉ dương (trừ ngứa), lại là thuốc dẫn kinh (sứ dược) vào kinh Dương minh (vùng mặt).
• Ba vị Kinh giới, Phòng phong, Bạch chỉ đều là “Phong dược” (thuốc trừ gió), lấy ý nghĩa “phong năng thượng hành” (gió có thể đi lên), giúp khứ phong tán nhiệt, thấu tà đạt ngoại (đưa tà khí ra ngoài).
• Sinh địa hoàng, Xích thược, Mẫu đơn bì: Đều nhập vào phần Huyết, công năng chuyên về thanh nhiệt lương huyết, hoạt huyết khứ ứ.
• Bồ công anh, Tử hoa địa đinh, Long quy: Vị đắng tiết, tính hàn thanh, giúp thanh nhiệt giải độc, tiêu thũng tán kết, dược lực chuyên sâu và mạnh mẽ.
• Triết bối mẫu: Thanh nhiệt hóa đàm, giải độc tán kết tiêu ung.
• Tỳ bà diệp: Đắng hàn, thanh tả Phế Vị.
• Hai vị Bối mẫu và Tỳ bà diệp cùng nhau thanh Phế nhiệt, hóa đàm hỏa.

Toàn phương hợp dụng, cùng tấu công năng khứ phong tán nhiệt, lương huyết khứ ứ, thanh nhiệt giải độc.

Gia giảm (加减):

• Nếu thấp nhiệt trọc độc nặng: Gia Nhân trần, Sao Chi tử (Dành dành sao), Tiêu Đại hoàng (Đại hoàng sao sém) để thanh lợi thấp nhiệt.
• Nếu ngứa rõ rệt: Gia Bạch tiên bì, Địa phu tử, Bạch tật lê để khứ phong trừ thấp chỉ dương.
• Nếu kèm tiêu chảy (do thấp nhiệt dồn xuống đại trường): Gia Sao Thương truật, Sao Bạch truật, Hoàng liên để kiện tỳ thanh nhiệt táo thấp.
• Nếu mụn đã hóa mủ: Gia Tạo giác thích (Gai bồ kết), Kim ngân hoa, Liên kiều, Thiên hoa phấn để thanh nhiệt giải độc, tiêu thũng bài nùng (tháo mủ).
• Nếu đại tiện táo kết: Gia Tiêu Đại hoàng, Chỉ thực, Hậu phác để tả nhiệt thông phủ.

Nếu mụn trứng cá thuộc chứng Hư hàn: Thì dùng bài Kinh Phòng Bại Độc Tán gia giảm.

BẢNG THỐNG KÊ DƯỢC LIỆU VÀ BÀI THUỐC

Tên bài thuốc: Kinh Phòng Tiêu Tọa Tán (荆防消痤散)