Trong kho tàng tri thức y học nhân loại, Học thuyết Dưỡng sinh (Yang Sheng) nổi lên như một viên ngọc quý của Y học Cổ truyền phương Đông. Không đơn thuần là các bài tập thể dục hay chế độ ăn kiêng ngắn hạn, dưỡng sinh là một hệ thống triết lý sống toàn diện, hướng con người đến việc bảo tồn nguồn năng lượng gốc (Nguyên khí), cân bằng Âm Dương và hòa hợp với quy luật vận hành của vũ trụ.
Đại danh y Tuệ Tĩnh – Ông tổ ngành thuốc Nam từng đúc kết: “Bế tinh, dưỡng khí, tồn thần / Thanh tâm, quả dục, thủ chân, luyện hình”. Hai câu thơ này đã gói gọn tinh hoa của việc giữ gìn sức khỏe: muốn sống lâu, không bệnh tật, con người phải biết nuôi dưỡng cả Thân xác lẫn Tinh thần. Bài viết này sẽ phân tích sâu sắc về Học thuyết Dưỡng sinh, từ cơ sở lý luận kinh điển đến các phương pháp ứng dụng thực tiễn, giúp bạn đọc nắm vững bí quyết trường thọ của người xưa.
I. Tổng quan về Học thuyết Dưỡng sinh
1. Định nghĩa
“Dưỡng” nghĩa là nuôi nấng, bổ sung, điều dưỡng. “Sinh” nghĩa là sự sống, sinh tồn, sinh trưởng. Học thuyết Dưỡng sinh là hệ thống lý luận và phương pháp nhằm mục đích:
- Tăng cường thể chất (Cường thân).
- Phòng ngừa bệnh tật (Phòng bệnh).
- Làm chậm quá trình lão hóa (Kháng lão).
- Kéo dài tuổi thọ (Trường thọ).
2. Nguồn gốc lịch sử và Tầm quan trọng
Học thuyết này xuất hiện rất sớm, được ghi chép hệ thống đầu tiên trong tác phẩm kinh điển Hoàng Đế Nội Kinh (khoảng thời Chiến Quốc). Trong thiên “Thượng cổ thiên chân luận”, Hoàng Đế đã hỏi Thiên Sư Kỳ Bá về lý do người thượng cổ sống trăm tuổi mà vẫn khỏe mạnh, trong khi người đời nay mới 50 tuổi đã suy yếu. Câu trả lời nằm ở việc biết “Pháp vu âm dương, hòa vu thuật số” (tuân theo quy luật âm dương, hòa hợp với các phương pháp dưỡng sinh).
Tại Việt Nam, Đại danh y Hải Thượng Lãn Ông Lê Hữu Trác cũng dành hẳn phần “Vệ sinh yếu quyết” trong bộ Hải Thượng Y Tông Tâm Lĩnh để bàn về dưỡng sinh, nhấn mạnh vai trò của việc phòng bệnh hơn chữa bệnh (“Thánh nhân trị vị bệnh”).
II. Cơ sở lý luận nền tảng của Dưỡng sinh
Để thực hành dưỡng sinh đúng đắn, cần hiểu rõ 3 trụ cột lý thuyết sau:
1. Quan điểm “Thiên Nhân Hợp Nhất”
Y học cổ truyền quan niệm con người là một tiểu vũ trụ, nằm trong đại vũ trụ bao la.
- Khí hóa: Con người bẩm thụ khí của trời đất mà sinh ra. Trời có tứ thời (4 mùa), người có tứ chi; trời có ngũ hành, người có ngũ tạng.
- Ứng dụng: Mọi hoạt động của con người phải nương theo sự thay đổi của tự nhiên. Ví dụ: Trời tối (Âm thịnh) thì người phải nghỉ ngơi; Trời sáng (Dương sinh) thì người phải thức dậy hoạt động. Làm trái quy luật này là nguyên nhân gốc rễ sinh ra bệnh tật.
2. Học thuyết Âm Dương – Ngũ Hành
- Cân bằng Âm Dương: Sức khỏe là trạng thái cân bằng động của Âm và Dương. “Âm bình Dương bí, tinh thần nãi trị” (Âm dương cân bằng hòa hợp thì tinh thần mới vững vàng, cơ thể mới khỏe mạnh). Dưỡng sinh là quá trình điều chỉnh để không cho Âm quá thịnh hoặc Dương quá vượng.
- Ngũ Hành tương sinh tương khắc: Ngũ tạng (Tâm, Can, Tỳ, Phế, Thận) tương ứng với Ngũ hành (Hỏa, Mộc, Thổ, Kim, Thủy). Dưỡng sinh cần chú ý sự liên quan này, ví dụ mùa Xuân thuộc Mộc ứng với tạng Can, nên mùa Xuân cần chú trọng dưỡng gan.
3. Học thuyết Tạng Tượng (Zang-Fu)
Học thuyết này nghiên cứu quy luật hoạt động của các tạng phủ và mối quan hệ của chúng với bên ngoài (biểu hiện ra móng tay, tóc, sắc mặt, v.v.). Dưỡng sinh tác động vào Tạng phủ để củng cố “Chính khí” (sức đề kháng), ngăn ngừa “Tà khí” (tác nhân gây bệnh) xâm nhập.
III. Tam Bửu: Tinh – Khí – Thần (Ba báu vật của sự sống)
Trong Học thuyết Dưỡng sinh, cơ thể con người được duy trì bởi ba yếu tố cốt lõi gọi là “Tam Bửu”. Mất một trong ba là sự sống bị đe dọa.
1. Tinh (Jing – Essence)
- Định nghĩa: Là vật chất cơ bản cấu tạo nên cơ thể và duy trì hoạt động sống.
- Phân loại:
- Tinh Tiên thiên: Do cha mẹ truyền lại, tàng trữ tại Thận. Quyết định tố chất bẩm sinh.
- Tinh Hậu thiên: Do tỳ vị vận hóa từ đồ ăn thức uống mà thành.
- Nguyên tắc dưỡng Tinh: “Tiết dục bảo tinh”. Cần tiết chế tình dục, ăn uống đủ chất để bồi bổ tinh hậu thiên, tránh làm hao tổn tinh tiên thiên.
2. Khí (Qi – Energy)
- Định nghĩa: Là năng lượng vô hình thúc đẩy huyết lưu thông, làm ấm cơ thể, bảo vệ cơ thể khỏi ngoại tà.
- Nguyên tắc dưỡng Khí: Tập luyện hít thở (Khí công), giữ cho Phế khí và Tỳ khí sung túc. Tránh nói quá nhiều (đa ngôn thương khí) hoặc làm việc quá sức.
3. Thần (Shen – Spirit)
- Định nghĩa: Là biểu hiện cao nhất của sự sống, bao gồm ý thức, tư duy, cảm xúc. Thần tàng tại Tâm.
- Nguyên tắc dưỡng Thần: Giữ tâm thanh tịnh, tránh thất tình (7 trạng thái cảm xúc thái quá: Hỉ, Nộ, Ưu, Tư, Bi, Khủng, Kinh). “Điềm đạm hư vô, chân khí tòng chi” – Giữ lòng thanh thản thì chân khí sẽ đi theo mà bảo vệ cơ thể.
Tóm tắt mối quan hệ: Tinh sinh Khí, Khí sinh Thần. Thần ngự Khí, Khí nhiếp Tinh. Ba yếu tố này tác động qua lại mật thiết.
IV. Các nguyên tắc vàng trong thực hành Dưỡng sinh
- Phòng bệnh hơn chữa bệnh (Trị vị bệnh): Không đợi khát mới uống nước, không đợi bệnh mới tìm thầy. Dưỡng sinh là việc làm hàng ngày.
- Vận động và Tĩnh dưỡng kết hợp (Động tĩnh kết hợp):
- Dương chủ động: Cần vận động để khí huyết lưu thông (như nước chảy không thối, trục cửa xoay không mọt).
- Âm chủ tĩnh: Cần thiền định, ngủ đủ để phục hồi năng lượng.
- Quá động thì hao Khí, quá tĩnh thì trệ Khí.
- Sinh hoạt điều độ (Khởi cư hữu thường): Thức ngủ đúng giờ, làm việc và nghỉ ngơi xen kẽ hợp lý.
- Hài hòa với môi trường: Tránh nơi gió lùa, ẩm thấp, quá nóng hoặc quá lạnh. Biết cách “tị tà” (tránh tà khí).
V. Phương pháp Dưỡng sinh theo thời gian
1. Dưỡng sinh theo Tứ thời (Bốn mùa)
| Mùa | Hành & Tạng | Đặc điểm khí hậu | Nguyên tắc Dưỡng sinh |
| Mùa Xuân | Mộc – Can | Khí dương thăng phát, vạn vật sinh sôi. | Dưỡng Sinh (Nuôi dưỡng sự sinh sôi): Ngủ muộn một chút, dậy sớm, đi dạo để tóc xõa thư thái. Tránh giận dữ để hại gan. Ăn vị cay nhẹ để trợ dương. |
| Mùa Hạ | Hỏa – Tâm | Dương khí cực thịnh, nóng bức. | Dưỡng Trưởng (Nuôi dưỡng sự tăng trưởng): Ngủ muộn, dậy sớm. Giữ tinh thần vui vẻ, không nén giận. Tránh ra mồ hôi quá nhiều gây hao tâm khí. Ăn vị mát, tránh quá lạnh. |
| Mùa Thu | Kim – Phế | Dương khí thu lại, Âm khí phát sinh, khô hanh. | Dưỡng Thu (Nuôi dưỡng sự thu liễm): Ngủ sớm, dậy sớm (cùng gà gáy). Giữ tinh thần an định để tránh “thu sát”. Ăn đồ nhuận táo (vừng, mật ong) để dưỡng Phế. |
| Mùa Đông | Thủy – Thận | Âm khí cực thịnh, lạnh giá, vạn vật bế tàng. | Dưỡng Tàng (Nuôi dưỡng sự tàng trữ): Ngủ sớm, dậy muộn (đợi mặt trời lên). Tránh lạnh, giữ ấm, đặc biệt vùng lưng và chân. Hạn chế ra mồ hôi, hạn chế tình dục để giữ Thận tinh. |
2. Dưỡng sinh theo 12 Canh giờ (Nhịp sinh học Tạng phủ)
- Giờ Tý (23h-1h): Kinh Đởm (Mật) vượng. Cần ngủ say để dưỡng cốt tủy.
- Giờ Sửu (1h-3h): Kinh Can (Gan) vượng. Cần ngủ sâu để gan thải độc, sinh huyết mới.
- Giờ Mão (5h-7h): Kinh Đại trường vượng. Nên thức dậy, uống nước ấm và đi đại tiện.
- Giờ Thìn (7h-9h): Kinh Vị (Dạ dày) vượng. Thời điểm vàng để ăn sáng, hấp thu dinh dưỡng tốt nhất.
- Giờ Ngọ (11h-13h): Kinh Tâm vượng. Nên nghỉ trưa ngắn (15-30 phút) để dưỡng tim.
VI. Các phương pháp Dưỡng sinh cụ thể
1. Dưỡng Tâm (Dưỡng Thần)
Tâm là quân chủ của cơ thể. Tâm an thì Tạng phủ mới an.
- Phương pháp: Thiền định (Tọa thiền), Tiết chế tham dục, Giữ thái độ lạc quan.
- Nguyên tắc: “Điềm đạm hư vô”. Tránh xúc động mạnh. Khi giận thì hại Can, mừng quá hại Tâm, lo nghĩ hại Tỳ, buồn rầu hại Phế, sợ hãi hại Thận.
2. Thực Dưỡng (Ẩm thực liệu pháp)
- Ăn uống điều độ: Không ăn quá no, không để quá đói. Ăn chậm nhai kỹ để giảm gánh nặng cho Tỳ Vị.
- Cân bằng Ngũ vị:
- Vị Chua (Chua) vào Can.
- Vị Đắng (Khổ) vào Tâm.
- Vị Ngọt (Cam) vào Tỳ.
- Vị Cay (Tân) vào Phế.
- Vị Mặn (Hàm) vào Thận.
- Lưu ý: Không nên ăn thiên lệch một vị nào quá nhiều sẽ gây bệnh cho tạng tương ứng và tạng bị khắc. Ví dụ: Ăn quá mặn sẽ hại Thận và khắc Tâm.
3. Khí công và Đạo dẫn (Vận động liệu pháp)
- Khí công: Luyện ý, luyện khí và luyện hình. Các bài tập nổi tiếng: Bát Đoạn Cẩm, Ngũ Cầm Hí, Thái Cực Quyền, Dịch Cân Kinh.
- Lợi ích: Thông kinh hoạt lạc, cân bằng Âm Dương, tăng cường lưu thông khí huyết.
- Xoa bóp day ấn huyệt: Tự xoa bóp các đại huyệt cường thân như Túc Tam Lý, Dũng Tuyền, Quan Nguyên, Khí Hải để nâng cao chính khí.
4. Phòng trung Dưỡng sinh (Sức khỏe tình dục)
- Quan niệm không cấm dục nhưng không được túng dục.
- Cần biết tiết chế phù hợp với lứa tuổi và sức khỏe.
- Tránh quan hệ khi: Say rượu, quá no, quá đói, khi đang tức giận, khi thời tiết cực đoan (sấm chớp, mưa to).
VII. So sánh Dưỡng sinh Đông y và Y học dự phòng Hiện đại
| Tiêu chí | Dưỡng sinh Đông y | Y học dự phòng Hiện đại |
| Cách tiếp cận | Toàn diện (Holistic), coi trọng sự cân bằng năng lượng và tinh thần. | Chú trọng vào các chỉ số sinh học, tiêm chủng, vệ sinh môi trường. |
| Cơ sở | Triết học Âm Dương, Ngũ Hành, Khí hóa. | Giải phẫu học, Sinh lý học, Vi sinh vật học. |
| Mục tiêu | Tăng cường Chính khí, hòa hợp Thiên nhiên. | Ngăn chặn tác nhân gây bệnh cụ thể, phát hiện sớm bệnh lý. |
| Điểm mạnh | Cá thể hóa cao, ít tốn kém, bền vững, chú trọng tâm linh. | Chính xác, có số liệu đo lường, hiệu quả nhanh trong kiểm soát dịch bệnh. |
Sự kết hợp: Xu hướng hiện nay là “Đông Tây y kết hợp”, sử dụng các phương pháp dưỡng sinh để hỗ trợ điều trị các bệnh mãn tính không lây (tiểu đường, huyết áp, stress).
VIII. Lưu ý quan trọng và Cảnh báo
- Tính cá thể hóa (Biện chứng luận trị): Không có một công thức chung cho tất cả. Người thể Nhiệt (Nóng) cần ăn uống, sinh hoạt khác người thể Hàn (Lạnh). Cần tham vấn bác sĩ YHCT để xác định thể trạng.
- Kiên trì: Dưỡng sinh là mưa dầm thấm lâu, không có hiệu quả tức thì như thuốc Tây.
- Tránh mê tín: Phân biệt rõ dưỡng sinh khoa học với các hình thức tu tập mang màu sắc mê tín dị đoan, nhịn ăn phản khoa học.
Kết luận
Học thuyết Dưỡng sinh không phải là những giáo điều cổ hủ, mà là khoa học về sự sống, đã được kiểm chứng qua hàng ngàn năm lịch sử. Trong bối cảnh xã hội hiện đại đầy áp lực và ô nhiễm, việc quay về với những giá trị cốt lõi như cân bằng Âm Dương, bảo tồn Tinh-Khí-Thần và sống thuận Tự nhiên chính là chìa khóa vàng để mở cánh cửa sức khỏe bền vững.
Hãy bắt đầu dưỡng sinh ngay hôm nay từ những việc nhỏ nhất: đi ngủ sớm hơn 30 phút, hít thở sâu khi căng thẳng, và lựa chọn thực phẩm phù hợp với cơ thể mình. Nhớ rằng: “Thánh nhân không trị bệnh đã thành, mà trị bệnh chưa thành” (Hoàng Đế Nội Kinh).
1. Dưỡng sinh có phải chỉ dành cho người già không?
Trả lời: Quan niệm sai lầm: Nhiều người nghĩ dưỡng sinh chỉ dành cho người cao tuổi đã về hưu.
Thực tế: Trong YHCT, dưỡng sinh bắt đầu từ khi… còn trong bụng mẹ (Thai giáo). Hoàng Đế Nội Kinh nhấn mạnh việc bảo dưỡng tinh khí phải thực hiện từ khi còn trẻ (tráng niên).
Lý do: Ở tuổi thanh niên, tinh khí dồi dào nhưng nếu phung phí (thức khuya, túng dục, ăn uống bừa bãi), đến trung niên sẽ suy sụp nhanh chóng. “Phòng bệnh hơn chữa bệnh”, việc xây dựng nền móng sức khỏe cần thực hiện càng sớm càng tốt.
Lời khuyên: Người trẻ nên chú trọng vào Dưỡng Tâm (giảm stress) và Dưỡng Hình (tập luyện thể thao), điều chỉnh giấc ngủ.
2. Khái niệm “Chính khí” và “Tà khí” trong dưỡng sinh là gì?
Trả lời: Định nghĩa:
Chính khí (Zheng Qi): Là tổng hòa sức đề kháng, khả năng thích nghi và năng lượng hoạt động của cơ thể. Bao gồm Nguyên khí, Tông khí, Doanh khí và Vệ khí.
Tà khí (Xie Qi): Là các tác nhân gây bệnh từ bên ngoài (Lục dâm: Phong, Hàn, Thử, Thấp, Táo, Hỏa) hoặc bên trong (nội thương).
Mối quan hệ: Bệnh tật sinh ra do “Chính khí hư, Tà khí thực”. Nếu Chính khí mạnh (Nội lực tốt), Tà khí không thể xâm nhập (“Chính khí tồn nội, Tà bất khả can”).
Ứng dụng: Mục tiêu tối thượng của dưỡng sinh là “Phù chính khu tà” – bồi bổ chính khí để đẩy lùi tà khí.
3. Làm thế nào để thực hiện “Dưỡng sinh Tứ thời” tại vùng khí hậu nhiệt đới như Việt Nam?
Trả lời:
Bối cảnh: Lý thuyết tứ thời dựa trên khí hậu ôn đới (Trung Quốc). Việt Nam khí hậu nhiệt đới gió mùa, miền Nam chỉ có 2 mùa mưa – nắng.
Thích ứng (Biến thông):
Miền Bắc: Áp dụng khá sát với quy luật Xuân Hạ Thu Đông.
Miền Nam/Vùng nóng:
Mùa Nắng (tương ứng mùa Hạ/Thử): Cần dưỡng âm, tránh nắng gắt, ăn đồ mát, uống đủ nước.
Mùa Mưa (tương ứng mùa Thấp/Trưởng hạ): Độ ẩm cao dễ gây bệnh thấp khớp, tiêu hóa. Cần ăn đồ kiện Tỳ (như gừng, ý dĩ), giữ cơ thể khô ráo.
Lưu ý: Nguyên tắc cốt lõi vẫn là quan sát thời tiết thực tế để điều chỉnh quần áo và sinh hoạt, không rập khuôn máy móc.
4. Tại sao nói “Mùa Đông phải dưỡng Tàng” và cụ thể cần làm gì?
Trả lời:
Nguyên lý: Mùa Đông là lúc Âm khí cực thịnh, Dương khí ẩn nấp vào sâu bên trong (Tàng). Giống như cây cối rụng lá để dồn nhựa sống nuôi rễ. Con người cần hạn chế tiêu hao năng lượng.
Hành động cụ thể:
Giấc ngủ: Ngủ sớm và dậy muộn hơn (đợi khi có ánh sáng mặt trời hãy ra ngoài).
Vận động: Không tập thể dục quá cường độ cao làm vã mồ hôi nhiều (mồ hôi là dịch của Tâm, ra nhiều thoát dương khí).
Ăn uống: Ưu tiên thực phẩm ôn ấm, bổ thận (thịt dê, hạch đào, đỗ đen, quế, gừng). Tránh đồ sống lạnh.
Trang phục: Giữ ấm kỹ vùng cổ, lưng (Phế du, Thận du) và lòng bàn chân (huyệt Dũng Tuyền).
5. Tập Khí công có phải là một phần bắt buộc của Học thuyết Dưỡng sinh?
Trả lời:
Vai trò: Khí công (Qigong) là phương pháp luyện Khí – một trong Tam Bửu. Nó là công cụ mạnh mẽ nhất để trực tiếp điều hòa dòng năng lượng trong kinh lạc.
Không bắt buộc nhưng khuyến khích: Bạn có thể dưỡng sinh bằng ăn uống và ngủ nghỉ. Tuy nhiên, nếu thiếu vận động/luyện khí, khí huyết dễ bị trệ.
Lựa chọn thay thế: Nếu không tập các bài khí công phức tạp, có thể tập hít thở sâu (Thở bụng/Thở đan điền) kết hợp đi bộ nhẹ nhàng hoặc Thái Cực Quyền. Cốt lõi là “Ý dẫn Khí”, tập trung tâm trí vào hơi thở.
6. Ăn chay trường có phù hợp với quan điểm Dưỡng sinh của Đông y không?
Trả lời:
Quan điểm Đông y: Đông y không bắt buộc ăn chay trường, mà chú trọng “Cân bằng”.
Phân tích:
Thực phẩm thực vật (Ngũ cốc, rau củ) được coi là nguồn dưỡng chất tinh khiết, nhẹ nhàng, tốt cho Tỳ Vị và dưỡng Tâm.
Tuy nhiên, với những người thể chất hư hàn, thiếu khí huyết, hoặc làm việc nặng, việc loại bỏ hoàn toàn đạm động vật có thể gây mất cân bằng (thiếu Dương).
Lời khuyên: Nếu ăn chay, phải biết phối hợp thực phẩm (các loại đậu, hạt, nấm) để đủ chất. Đông y khuyên ăn “Thanh đạm” – tức là ít dầu mỡ, gia vị mạnh, ưu tiên thực vật nhưng vẫn có thể dùng lượng nhỏ động vật để bồi bổ nếu cần thiết.
7. “Ngũ lao thất thương” là gì và làm sao để tránh trong đời sống hiện đại?
Trả lời:
Định nghĩa: Là 5 loại lao lực và 7 loại tổn thương gây hại cơ thể.
Ngũ lao: Nhìn lâu hại huyết (Can), Nằm lâu hại khí (Phế), Ngồi lâu hại cơ nhục (Tỳ), Đứng lâu hại xương (Thận), Đi nhiều hại gân (Can).
Ứng dụng hiện đại:
Dân văn phòng ngồi lâu trước máy tính (hại Tỳ và Huyết): Cần đứng dậy đi lại mỗi 60 phút.
Người nghiện điện thoại nhìn lâu (hại Huyết/Gan): Cần nhắm mắt dưỡng thần, nhìn xa thư giãn.
Tập gym quá sức (Đi/Vận động thái quá): Cần nghỉ ngơi phục hồi.
Giải pháp: Nguyên tắc “Trung dung” – làm gì cũng vừa phải, thay đổi tư thế thường xuyên.
Huyệt Túc Tam Lý là gì và tại sao nó được gọi là “Huyệt Trường thọ”?
Trả lời:
Vị trí: Nằm ở dưới đầu gối 3 thốn (khoảng 4 ngón tay khép lại), cách mào chày 1 khoát ngón tay ra phía ngoài. Thuộc kinh Túc Dương Minh Vị.
Tác dụng: Là huyệt Hợp, huyệt Thổ trong Thổ. Có tác dụng kiện Tỳ, ích Vị, bổ hư nhược, điều hòa khí huyết toàn thân.
Tại sao gọi là huyệt Trường thọ: Người xưa có câu “Tam Lý cứu bất tuyệt, nhất thiết tai bệnh tức” (Cứu huyệt Tam Lý thường xuyên thì trăm bệnh không sinh). Nó giúp tăng cường hệ miễn dịch và tiêu hóa – hai yếu tố gốc rễ của sức khỏe.
Cách dùng: Hằng ngày dùng ngón cái day ấn 3-5 phút mỗi bên, hoặc cứu ngải vào buổi sáng.
TÀI LIỆU THAM KHẢO
Hoàng Đế Nội Kinh (Huangdi Neijing) – Tố Vấn & Linh Khu. (Tài liệu gốc nền tảng của YHCT).
Hải Thượng Lãn Ông (Lê Hữu Trác). Hải Thượng Y Tông Tâm Lĩnh. Nhà xuất bản Y học.
Tuệ Tĩnh. Nam Dược Thần Hiệu & Hồng Nghĩa Giác Tư Y Thư.
World Health Organization (WHO). (2019). WHO Global Report on Traditional and Complementary Medicine. Geneva: World Health Organization. [1]
National Institutes of Health (NIH) – National Center for Complementary and Integrative Health. Qi Gong and Tai Chi: In Depth. [2]
Zhang, Y., et al. (2020). Traditional Chinese Medicine for Health Preservation and Disease Prevention. Journal of Integrative Medicine. [3]
Liu, C. (2017). The Scientific Basis of Yang Sheng (Health Preservation) in Traditional Chinese Medicine. Evidence-Based Complementary and Alternative Medicine. [4]
Học viện Y Dược học Cổ truyền Việt Nam. Giáo trình Dưỡng sinh. Nhà xuất bản Y học.
