Mụn trứng cá, hay còn gọi là “mụn bọc”, “mụn đầu đen”, là một bệnh da liễu viêm mạn tính ảnh hưởng đến đơn vị nang lông tuyến bã. Bệnh thường xuất hiện ở thanh thiếu niên, khu trú chủ yếu tại các vùng có tuyến bã phát triển mạnh như mặt, cổ, ngực và lưng. Tùy theo mức độ tiến triển của bệnh, mụn trứng cá có thể biểu hiện dưới nhiều dạng khác nhau như mụn đầu đen, sẩn, mụn mủ, cục, và thậm chí là sẹo rỗ. Do tính chất ảnh hưởng đến thẩm mỹ, bệnh gây tác động đáng kể đến việc học tập, công việc, giao tiếp xã hội và tâm lý của người bệnh. Trong những năm gần đây, với sự thay đổi của môi trường sống và lối sống, tỷ lệ mắc mụn trứng cá ở người trưởng thành cũng ngày càng gia tăng.
Y học cổ truyền (Đông y) đã có lịch sử lâu đời và kho tàng kiến thức phong phú về mụn trứng cá. Trong các tài liệu y học qua các thời đại, bệnh được ghi chép dưới nhiều tên gọi khác nhau như “皶” (trá), “面疱” (diện bào), “酒皶” (tửu trá), “粉刺” (phấn thích), “面粉渣” (diện phấn tra), “酒刺” (tửu thích), “肺风粉刺” (phế phong phấn thích), “风刺” (phong thích), “酒渣鼻” (tửu tra tị), “痤” (tọa). Đông y đã hình thành một hệ thống lý luận tương đối hoàn chỉnh về nguyên nhân, cơ chế bệnh sinh, biện chứng phân hình, phương pháp điều trị và bài thuốc, mang lại nhiều ưu thế rõ rệt trong việc chữa trị mụn trứng cá.
Giả Dược Tiến, một danh y nổi tiếng của tỉnh Sơn Tây, là giảng viên hướng dẫn kế thừa kinh nghiệm học thuật cho thế hệ chuyên gia Y học cổ truyền toàn quốc lần thứ sáu, đồng thời là Chủ nhiệm khoa tại Bệnh viện Y học cổ truyền Đại học Y học cổ truyền Sơn Tây. Với hơn 40 năm kinh nghiệm lâm sàng, thầy Giả đã đạt được nhiều thành công nổi bật trong điều trị mụn trứng cá dựa trên lý luận “Thấp nhiệt ứ trệ” (湿热瘀). Dưới đây là những chia sẻ về kinh nghiệm quý báu của ông.
Nguyên nhân, Cơ chế bệnh sinh, Biện chứng và Phương pháp điều trị mụn trứng cá
Danh y Giả Dược Tiến nhận định rằng, mặc dù các y gia qua các thời đại đã có nhiều nhận thức khác nhau về nguyên nhân gây mụn trứng cá, như Phong nhiệt kinh Phế, Tích nhiệt Vị trường, Rối loạn thất tình, Rối loạn Xung Nhâm, v.v., nhưng trong bối cảnh xã hội hiện đại với điều kiện sống sung túc và áp lực công việc, cuộc sống căng thẳng phổ biến, các yếu tố gây bệnh ở bệnh nhân đã thể hiện những đặc điểm khác biệt so với trước đây. Kết hợp với thể chất và biểu hiện triệu chứng của bệnh nhân, trên lâm sàng, những người mắc mụn trứng cá thường có thể trạng Dương nhiệt thiên thịnh, và sự phát bệnh có mối liên hệ mật thiết với ba yếu tố chính là Thấp (ẩm thấp), Nhiệt (nóng bức) và Ứ (ứ trệ).
Mụn trứng cá chủ yếu xảy ra ở thanh thiếu niên, cả nam và nữ đều có thể mắc bệnh. Thanh niên có khí huyết sung mãn, Dương nhiệt thiên thịnh. Cộng thêm điều kiện vật chất dồi dào trong xã hội hiện đại, nhiều người có thói quen ăn uống cay nóng, dầu mỡ, làm trầm trọng thêm tình trạng tích nhiệt ở Vị trường. Tỳ Vị vận hóa không kịp, thấp nhiệt theo kinh mạch bốc lên mặt, tụ lại ở lỗ chân lông mà phát bệnh. Thấp nhiệt nội uẩn lâu ngày sẽ hóa độc, tích tụ dần dà thành huyết ứ. Nếu không được điều trị đúng cách hoặc điều trị sai lầm, bệnh tình sẽ kéo dài, nên “Chẩu Hậu Bị Cấp Phương” đã viết: “Niên thiếu khí sung, mặt sinh bào sang”
(tuổi trẻ khí huyết sung mãn, mặt sinh mụn nhọt).
Sau tuổi 25, mụn trứng cá tuổi dậy thì thường tự biến mất, nhưng một số ít bệnh nhân vẫn tiếp tục phát bệnh sau tuổi dậy thì, thường gặp ở phụ nữ. Nguyên nhân của những trường hợp này cũng không nằm ngoài ba yếu tố Thấp, Nhiệt, Ứ. Chế độ ăn uống không điều độ dẫn đến Tỳ Vị mất khả năng vận hóa, thủy thấp không được vận chuyển thuận lợi, thanh dương không thăng, trọc âm không giáng. Cộng thêm việc thức khuya làm tổn thương lao lực, lo âu, nóng nảy làm Tâm Can huyết hư, khí trệ huyết ứ. Thấp nhiệt uất kết tại tấu lý bì phu (các khe hở giữa da và cơ) phát thành mụn trứng cá. Trần Thực Công đời Minh trong “Ngoại Khoa Chính Tông” đã viết: “Phế phong, phấn thích, tửu tra tị ba tên đồng chủng… tổng giai huyết nhiệt uất trệ bất tán”
(Phế phong, phấn thích, tửu tra tị là ba tên gọi của cùng một loại bệnh… đều do huyết nhiệt uất trệ không tán).
Bệnh trình của mụn trứng cá phức tạp và đa dạng. Các giai đoạn biểu hiện lâm sàng khác nhau thể hiện mức độ phức tạp của sự kiêm hiệp giữa ba yếu tố Thấp, Nhiệt, Ứ: Giai đoạn đầu thường biểu hiện bằng các sẩn nhỏ li ti, lúc này thấp nhiệt kiêm hiệp, tương đối thấp thiên thịnh hơn; sau đó có thể phát triển thành sẩn viêm, kèm theo sưng đỏ, đau, giai đoạn này thì nhiệt trọng hơn thấp; nếu tiếp tục xấu đi có thể hình thành mụn mủ, lâu ngày hình thành sẹo teo và thâm, thậm chí hình thành nang, cục, giai đoạn này ứ trệ là nổi bật nhất.
Mụn trứng cá tuy là bệnh ngoại khoa ở da, nhưng việc điều trị bằng thuốc thang uống trong lại mang lại hiệu quả rất rõ rệt. Như Vương Hồng Tự đời Thanh đã nói trong “Ngoại Khoa Toàn Sinh Tập”: “Vô luận ung thư sang dương, chứng tuy hiện ư ngoại, bệnh tất do ư nội, tức kỷ vi chi đinh độc tiễn giới, diệc tất nội hữu hỏa độc thấp nhiệt, nhi hậu ngoại phát”
(Bất luận là nhọt, lở loét, tuy biểu hiện ra bên ngoài, nhưng bệnh tất do bên trong mà ra, dù là những mụn đinh, ghẻ lở nhỏ nhất, cũng phải có hỏa độc thấp nhiệt bên trong mới phát ra bên ngoài). Trên lâm sàng, khi biện chứng là thấp nhiệt kiêm hiệp, thấp là chủ yếu, thường dùng bài thuốc tự chế Ngân Kiều Tứ Diệu Tán (Tứ Diệu Tán gia giảm Ngân Hoa, Liên Kiều); nếu nhiệt thấp giao thoa, nhiệt là chủ yếu, thường dùng Ngũ Vị Tiêu Độc Ẩm. Đồng thời, do bệnh nhân thường kèm theo các tình trạng như đại tiện bí kết không thông, nên thường phối hợp Chỉ Thực, Sao Lai Bặc Tử, Hỏa Ma Nhân để thông phủ tiết nhiệt. Tuy nhiên, cần lưu ý rằng Ngân Kiều Tứ Diệu Tán và Ngũ Vị Tiêu Độc Ẩm đều có tính hàn lương, chủ yếu chú trọng trị tiêu (chữa triệu chứng), trong quá trình điều trị cần đặc biệt quan tâm đến chế độ ăn uống, đại tiện của bệnh nhân, không nên dùng lâu dài, ngừng thuốc khi hiệu quả rõ rệt.
Vài trường hợp điển hình
Trường hợp 1: Mụn trứng cá tuổi dậy thì
Bệnh nhân Lý, nữ, 18 tuổi, đến khám lần đầu vào ngày 26 tháng 12 năm 2024. Bệnh nhân than phiền: mặt nổi ban đỏ tái phát 4 năm, nặng hơn 1 năm. Cuối năm 2022, được chẩn đoán là mụn trứng cá mức độ trung bình tại Bệnh viện Trung tâm thành phố. Hiện tại: mặt nổi mụn, nhiều ở trán, hai má, cằm, có cảm giác nóng rát, một số có “đầu trắng” có thể nặn ra mủ, một số cứng kèm đau. Kinh nguyệt đều, nhưng mụn trứng cá nặng hơn khi hành kinh. Cũng nặng hơn sau khi thức khuya. Thường có đờm vàng trong họng, khô miệng, khô họng, thỉnh thoảng khô mắt. Ăn uống tốt, không khó chịu sau bữa ăn, thích đồ uống lạnh, tính tình nóng nảy dễ cáu giận, mặt và da đầu dầu nhờn, đại tiểu tiện bình thường. Lưỡi bệu có dấu răng, rìa và đầu lưỡi đỏ, rêu lưỡi vàng, mạch huyền sác.
Chẩn đoán: Mụn trứng cá (Thấp nhiệt trở trệ, Khí trệ huyết ứ).
Phương thuốc: Dã Cúc Hoa 20g, Kim Ngân Hoa 18g, Bồ Công Anh 18g, Địa Đinh 15g, Sinh Ý Dĩ Nhân 45g, Thổ Phục Linh 30g, Hoàng Cầm 12g, Sài Hồ 10g, Xích Thược 20g, Hoạt Thạch (bao tiễn) 20g, Chiết Bối Mẫu 12g, Nhân Trần 20g. 7 thang, sắc uống, mỗi ngày 1 thang.
Tái khám lần 2 (23 tháng 1 năm 2025): Bệnh nhân uống thuốc trên có hiệu quả tốt, mụn trứng cá cải thiện rõ rệt, nhưng sau khi ngừng thuốc mặt lại nổi mụn. Một số nốt ban đỏ cứng, kèm ngứa, đau, nóng. Ăn uống tốt, ngủ ngon, đại tiểu tiện bình thường. Đầu lưỡi đỏ, mạch tế sác. Giữ phương trên thêm Đan Sâm 10g. 7 thang, cách sắc uống tương tự.
Tái khám lần 3 (2 tháng 4 năm 2025): Bệnh nhân tự kể rằng uống thuốc trên có hiệu quả rất tốt, mụn trứng cá ở lần khám đầu tiên đã khỏi hoàn toàn, nhưng gần đây lại nổi thêm 2 nốt mụn. Ăn ngủ tốt, đại tiểu tiện bình thường. Đầu lưỡi đỏ, mạch tế sác. Giữ phương trên. 7 thang, cách sắc uống tương tự.
Phân tích: Bệnh nhân trong trường hợp này đang ở tuổi dậy thì, các triệu chứng như ban đỏ nóng rát trên mặt, đờm vàng, khô miệng, khô họng, khô mắt, thích uống đồ lạnh, rêu lưỡi vàng, rìa và đầu lưỡi đỏ, mạch huyền sác đều gợi ý hỏa nhiệt thiên thịnh. Mặt và da đầu dầu nhờn, lưỡi bệu cho thấy có kèm thấp trệ. Thấp nhiệt bốc lên đầu mặt, hoặc do ngoại tà xâm nhập, như “Tố Vấn” đã nói: “Lao hãn đương phong, hàn bạc vi trá, uất nãi tọa”
(Mồ hôi khi lao động gặp gió, hàn đọng lại thành mụn nhỏ, uất kết thì thành mụn trứng cá), hoặc thấp tà cản trở tấu lý, hoặc hỏa nhiệt nội uất làm tổn thương tân dịch, dẫn đến khí cơ vận hành không thông, tấu lý bế tắc, thấp nhiệt uẩn kết dưới da gây bệnh. Cùng với sự tiến triển của bệnh, ba yếu tố thấp, nhiệt, ứ tương hỗ giao kết, làm cho bệnh tình trầm trọng hơn. Khi hành kinh, huyết hải sung mãn; khi thức khuya, âm tân hao tổn, đều dẫn đến hỏa tà bốc lên, do đó tình trạng bệnh của bệnh nhân nặng hơn khi hành kinh hoặc thức khuya. Bệnh nhân này lấy nhiệt làm chủ yếu, do đó dùng Ngũ Vị Tiêu Độc Ẩm gia giảm để điều trị.
Dã Cúc Hoa, Kim Ngân Hoa, Bồ Công Anh, Địa Đinh, Nhân Trần có tác dụng thanh nhiệt giải độc. Sinh Ý Dĩ Nhân, Thổ Phục Linh, Hoạt Thạch phân tiêu thấp nhiệt, dẫn tà ra ngoài qua đường tiểu tiện. Việc dùng Sinh Ý Dĩ Nhân liều cao vừa có thể bảo vệ Vị khí, lợi thấp mà không làm tổn thương âm, lại có thể tiêu sưng bài mủ. Bệnh nhân ở lứa tuổi đang chú trọng vẻ đẹp nhưng lại bị mụn trứng cá làm tổn hại hình ảnh khuôn mặt, dẫn đến tâm lý tự ti, tâm trạng u uất, tính tình nóng nảy dễ cáu giận, do đó thêm Sài Hồ, Hoàng Cầm để sơ Can lý khí, điều hòa khí cơ. Họng có đờm vàng, nên phối hợp Chiết Bối Mẫu để hóa đờm tán kết, loại bỏ đờm trệ. Một số nốt mụn trứng cá cứng, ứ tượng rõ rệt, dùng Xích Thược, Đan Sâm hoạt huyết hóa ứ, thông lạc tán kết. Toàn phương vừa thanh nhiệt, lợi thấp, đồng thời kiêm sơ Can, hoạt huyết, hóa đờm, do đó hiệu quả điều trị rõ rệt. Tuy nhiên, so với điều trị, việc hình thành thói quen sinh hoạt lành mạnh và chế độ ăn uống khoa học mới là căn bản để phòng ngừa tái phát từ gốc rễ.
Trường hợp 2: Mụn trứng cá sau tuổi dậy thì
Bệnh nhân Cao, nữ, 28 tuổi, đến khám lần đầu vào ngày 26 tháng 10 năm 2023. Bệnh nhân than phiền: mụn trứng cá tái phát hơn 10 năm, nặng hơn 1 tuần, không rõ nguyên nhân, tự bôi kem Tretinoin nhưng hiệu quả kém. Tại bệnh viện thành phố, được chẩn đoán là mụn cóc phẳng, mụn đầu đen. Hiện tại: mặt nổi mụn, có mụn đầu đen nhỏ, kèm ngứa, mặt và da đầu rất dầu, rụng tóc, khô miệng, hôi miệng, miệng dính, thích ăn cay nóng, ăn uống tốt, có thể uống đồ lạnh, thích uống đồ nóng, ngủ tốt, sợ lạnh, tay chân lạnh. Táo bón, 2 ngày đi ngoài một lần, đôi khi phân khô, tiểu tiện bình thường. Chu kỳ kinh nguyệt 30-35 ngày, kéo dài 3-5 ngày, lượng ít, có cục máu đông, không đau bụng kinh, kỳ kinh cuối cùng là ngày 17 tháng 10. Lưỡi bệu, có dấu răng, rìa và đầu lưỡi đỏ, rêu lưỡi mỏng trắng, mạch tế sác.
Chẩn đoán: Mụn trứng cá (Thấp nhiệt nhưỡng độc, ứ huyết trở trệ).
Phương thuốc: Thương Truật 15g, Hoàng Bá 15g, Sao Ý Dĩ Nhân 45g, Xuyên Ngưu Tất 12g, Kim Ngân Hoa 20g, Liên Kiều 20g, Đan Sâm 15g, Thổ Phục Linh 30g, Xích Thược 18g, Sao Khiếm Thực 30g, Sao Chỉ Thực 15g, Sao Lai Bặc Tử 18g. 7 thang, sắc uống, mỗi ngày 1 thang.
Tái khám lần 2 (2 tháng 11 năm 2023): Ban đỏ cải thiện, mặt đôi khi nóng rát, ăn uống tốt, có thể uống đồ lạnh, ngủ ngon, đại tiện bình thường. Lưỡi bệu, có dấu răng, mạch huyền sác. Giữ phương trên thêm Hoàng Cầm 15g, Dã Cúc Hoa 20g, Hoàng Liên 8g. 7 thang, cách sắc uống tương tự.
Tái khám lần 3 (9 tháng 11 năm 2023): Ban đỏ trên mặt cải thiện rõ rệt, gần đây không ngứa, không có mụn mới. Thỉnh thoảng có cảm giác nóng rát kèm căng tức. Ăn uống tốt, ngủ ngon. Đại tiện bình thường. Lưỡi nhạt, mạch huyền sác. Giữ phương trên thêm Tạo Thích 6g. 7 thang, cách sắc uống tương tự.
Phân tích: Mụn trứng cá xuất hiện sau tuổi 25 được gọi là mụn trứng cá sau tuổi dậy thì, thường gặp ở phụ nữ, với tỷ lệ nam/nữ khoảng 1:3. Tỷ lệ mắc bệnh này ngày càng tăng trong những năm gần đây, có thể liên quan đến ô nhiễm môi trường, chế độ ăn uống không điều độ, áp lực cuộc sống và công việc, sử dụng mỹ phẩm không đúng cách, v.v. So với mụn trứng cá tuổi dậy thì, bệnh nhân mụn trứng cá sau tuổi dậy thì thường có nhiều triệu chứng kèm theo phức tạp hơn, ngoài các triệu chứng tương tự như sẩn, mụn mủ, mặt đỏ tái phát, họ còn thường kèm theo các triệu chứng như tay chân lạnh, mất ngủ nhiều mộng, kinh nguyệt ít, khí hư nhiều, thần mỏi mệt, rối loạn đại tiện, v.v., do đó việc điều trị cũng khó khăn hơn. Bệnh nhân này có các triệu chứng như mặt và da đầu dầu nhờn, khô miệng, hôi miệng, miệng dính, táo bón, lưỡi đỏ có dấu răng, cho thấy thấp nhiệt uẩn chưng lên mặt, và thói quen ăn cay nóng càng làm trầm trọng thêm thấp nhiệt. Tổng hợp các yếu tố về tuổi tác, thể chất và biểu hiện triệu chứng của bệnh nhân, trường hợp này thuộc thấp trọng hơn nhiệt, do đó dùng Thương Truật, Hoàng Bá, Ngưu Tất, Ý Dĩ Nhân để thanh nhiệt táo thấp, lợi thủy tiêu sưng, đồng thời phối hợp Kim Ngân Hoa, Liên Kiều để tăng cường công năng thanh nhiệt giải độc. Tà khí thấp nhiệt độc tồn tại lâu ngày tất yếu sẽ gây ứ huyết trở trệ, thấp nhiệt và huyết ứ tương kết làm nặng thêm bệnh tình, do đó dùng Đan Sâm, Xích Thược để hoạt huyết hóa ứ. Thổ Phục Linh là vị thuốc chủ yếu để trừ thấp giải độc, thông lợi khớp, phối hợp Thổ Phục Linh để nâng cao hiệu quả lợi thấp giải độc. Đồng thời, khi thanh lợi thấp nhiệt, kèm theo Chỉ Thực, Sao Lai Bặc Tử để thông phủ khí, điều hòa khí cơ.
Ở lần tái khám thứ hai, bệnh nhân biểu hiện nóng rát mặt rõ rệt, dùng Hoàng Cầm, Hoàng Liên, Dã Cúc Hoa để tăng cường công năng thanh nhiệt. Ở lần tái khám thứ ba, bệnh nhân cảm thấy nóng rát mặt kèm căng tức, có các cục kết và mụn mủ chưa tiêu, dùng Tạo Thích để tăng cường tác dụng tiêu sưng bài mủ. Toàn phương bám sát cơ chế bệnh sinh thấp, nhiệt, ứ, thông qua bài thuốc Ngân Kiều Tứ Diệu Tán gia giảm để thanh nhiệt lợi thấp, hoạt huyết hóa ứ, thông suốt phủ khí, đồng thời dặn dò bệnh nhân ăn uống điều độ, kiêng ăn cay nóng dầu mỡ, từ đó đạt được hiệu quả điều trị lý tưởng. (Lý Châu Hoài – Phòng khám Y học cổ truyền Tước Cảnh Khang Đường, Bình Dao, Tấn Trung, Sơn Tây)
(Lưu ý: Các bài thuốc và phương pháp điều trị được đề cập trong bài viết này cần được sử dụng dưới sự hướng dẫn của thầy thuốc.)
